Kutlug Kağan ismi anlamı ve İltiriş adıyla ilişkisi

Kutlug adı ve Kağan unvanı

Kutlug, Muharrem Ergin’in Orhun Abideleri girişinde Göktürk devletini yeniden toparlayan kağanın adı olarak verilir. Ergin aynı kişiyi ikinci adıyla İltiriş Kağan diye anar[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Arama motorlarında ad Kutluk biçiminde de yazılıyor. Bu sayfa, elimizdeki metinde geçen Kutlug yazımını esas alır.

Kağan sözcüğü unvan olarak okunur, adın kendisi Kutlug’dur. Sayfa bu yüzden Kutlug sözcüğünü ele alır. Kişinin hayat hikayesi kahramanlar silosunun konusudur ve aynı metni iki yerde yazmak mükerrer içerik olur.

Kutlug Kağan ismi anlamı üzerine taradığımız eserlerde doğrulanmış bir sözlük satırı yok. Sayfa bu yüzden anlam vermiyor. Anlamın hangi eserlerde, hangi sınırlarla aranabileceğini gösteriyor.

Ergin’in girişinde iki ad

Ergin giriş bölümünde iki adı aynı kişi için yan yana verir. Anlattığına göre bu kağan Çin hakimiyetine son verdi ve devleti 680-682 yıllarında yeniden toparladı[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Bu yılları Ergin’in aktardığı tarihler olarak veriyoruz. Çin kaynaklarıyla karşılaştırmasını bu sayfada yapmadık.

Kutlug ve İltiriş ayrı sözcüklerdir ve kaynaktaki yerleri farklıdır. İltiriş Kağan adı, Bilge Kağan yazıtının Ergin çevirisinde doğu cephesi bölümünde yer alır. Orada Bögü ve Bilge kağanlarla birlikte aynı öbekte anılır[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Kutlug ise elimizdeki metinde yalnızca bir kez, Ergin’in kendi giriş yazısında görünür. Bu yüzden Kutlug adının yazıtın kendi metninde geçtiğini söyleyemiyoruz. İltiriş için yazıt çevirisine, Kutlug için Ergin’in girişine atıf veriyoruz.

Bir sınır daha var. Ergin’in kitabı yalın bir çeviridir, filolojik okuma ve tenkitli aygıt içermez. Yazıttaki fiili harf dizisini görmek için Talat Tekin’in neşri gerekir. Tekin neşrinin iki kopyası elimizde kullanılamıyor. Biri bozuk OCR taşıyor, ötekinin metin katmanı yok. Bu yüzden künyedeki eski yazı satırı modern yazıçevrimdir. Kartta gösterilen dizinin yazıtta aynen bulunduğunu iddia etmiyoruz.

Aile ve ardıllar

Ergin’in girişine göre İltiriş Kağan’ın Bilge ve Kül Tigin adlı iki oğlu vardı. Babaları öldüğünde oğullar 8 ve 7 yaşındaydı[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Ergin kağanın yerine, 691’de ölümü üzerine, kardeşi Kapgan Kağan’ın geçtiğini yazar ve Kapgan’ın 716’da öldüğünü aktarır[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Anlatısında Kapgan’dan sonra idare Bilge ve Kül Tigin kardeşlerin eline geçer. Bu cümlenin devamını ve sayfasını elle doğrulamadığımız için olayın ayrıntısına girmiyoruz[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1.

Bu tablo okura bir gezi rotası verir. Bilge ve Kul künyeleri aynı Orhun metnine dayanır. Kapgan ve Yollug için henüz künye yok, bu yüzden onları yalnızca burada düz yazıyla anıyoruz.

Kutlug sözcüğünün anlamı ve kökü

Kutlug sözcüğü için Kutadgu Bilig’in Kaçalin neşrinde, Divanü Lugati’t-Türk’ün Erdi ve Yurteser uyarlamasında ya da Clauson’un etimoloji sözlüğünde bir anlam satırı gösteremiyoruz. Bu üç eser, Kutlug adının anlamına bakılacak yerlerdir. Clauson’un elimizdeki taraması bozuk, bu yüzden bu dosyadan biçim atfı verilemez. Divanü Lugati’t-Türk nüshası orijinal tenkitli neşir değil, modern Türkçe uyarlamadır ve atıfta bu belirtilmelidir.

Bu nedenle künyedeki kök alanı “kökeni tartışmalı” olarak duruyor ve gerekçesi sözlük satırının gösterilememesidir. Sözcüğün kut ile ilişkili olduğu akla yatkın görünebilir. Ancak “kut + ek” çözümlemesi ya da “talihli” gibi bir karşılık yazmak, sözlük satırı gösterilmeden yapılmış bir tahmin olur. Bu sitede kaynağı gösterilemeyen iddia, doğru olsa bile yer bulmaz. Kut kavramı Kut künyesinde ayrıca anlatılır. Kutlug ile kökensel bağı bu sayfada iddia edilmiyor.

İltiriş için durum aynıdır. Elimizdeki sözlük taramalarında bu adın anlamına ilişkin bir satır yok ve sayfa İltiriş’in anlamı hakkında cümle kurmuyor.

Bu iki ad için bugünkü kullanım verisi de yok. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri’nin bebek adı listesi yalnızca her yılın ilk 30 adını verir. Kutlug ya da Kutluk için ad bazlı bir sorgu çıktısı elde edilene kadar bu konuda cümle kurmuyoruz.

İlgili maddeler

Aynı Orhun metnine dayanan ad künyeleri: Bilge, Kul, Tonyukuk, Bumin ve İstemi. Tüm ad künyeleri isimler sayfasında toplanır. Atıfların dayandığı eserler ve basılı sayfa ofsetleri kaynaklar sayfasındadır.

Kutlug için bir sözlük maddesi ya da yazıt okuması biliyorsanız, eserin adını ve sayfasını kaynaklar sayfasındaki biçimle bize iletin.