Bilge
Bilge, Orhun yazıtlarında kağan adının ilk ögesi olarak geçen addır; kelime olarak 'bilgili, akıl danışılan kişi' demektir. Yazıtları diktiren kağan kendini Türk Bilge Kağan diye tanıtır. Ad hem bir unvan sıfatı hem de kişi adı ögesi olarak kullanılmıştır.
Adın kaydı
Bilge, bu sitede işlenen adlar arasında kaydı en sağlam olanlardan biridir: Orhun yazıtlarında bir kağanın adının ilk ögesi olarak defalarca geçer.[1] Yazıtları diktiren kağan metinde kendini Türk Bilge Kağan diye tanıtır; adı yalnız başkalarının ona verdiği bir sıfat değil, kendi ağzından kurduğu resmi kimliğin parçasıdır.
Ad, yazıtlarda tek başına da durmaz. Bilge Tonyukuk adında da aynı öge öndedir. Bu, kelimenin kişiye yapışmış bir ad olduğu kadar, kişiyi niteleyen bir sıfat olarak da kullanıldığını gösterir.
Kök ve anlam
Kelime bil- fiiline dayanır. Clauson, bilge maddesini “wise, counsellor”, yani bilgili ve kendisine akıl danışılan kişi olarak karşılar.[2] Bu anlam, adın yazıtlardaki kullanımıyla da örtüşür: Bilge Kağan metinde kendini milletine hesap veren, öğüt veren bir yönetici olarak anlatır.
Ad mı, unvan mı
Bu adda dikkat edilecek yer şudur: bilge sözü Orhun metinlerinde hem ad ögesi hem sıfattır. Bugün bir çocuğa Bilge adı verildiğinde ad olarak kullanılıyor; yazıtlarda ise kelime çoğu yerde kişiyi niteler. İkisi birbirini dışlamaz ama “Bilge Kağan’ın adı Bilge idi” demek metni fazla düzleştirir , yazıtta gördüğümüz, bir sıfatın ada dönüşme sürecidir.
Eski yazıyla yazımı
Sayfanın sağındaki kartta adın Orhun yazısıyla yazımı duruyor. Bu yazım harf karşılıklarıyla yapılmış bir çevrimdir, yazıttaki yazımın tıpkıbasımı değildir. İki sebeple: Orhun yazısında ünlüler çoğu zaman yazılmaz, burada okunabilirlik icin yazıldı; ayrıca ünsüzlerin kalın ve ince çiftleri kelimenin ünlü sırasına göre seçildi. Yazıttaki fiili harf dizisi icin tıpkıbasım karşılaştırması gerekir, o yapılmadan bu kart “yazıtta böyle yazıyor” demez.