Kül
Kül, Orhun yazıtlarında Kül Tigin adının ilk ögesi olarak geçen addır. Kül Tigin, Bilge Kağan'ın kardeşi ve ordu komutanıdır; adına dikilen yazıt Türk dilinin en eski uzun metinlerindendir. Adın ilk ögesinin okunuşu yayınlar arasında farklılık gösterir.
Adın kaydı
Kül, Orhun yazıtlarında Kül Tigin adının ilk ögesidir.[1] Kül Tigin, Bilge Kağan’ın kardeşi ve ordunun başındaki kişidir; ölümünün ardından adına dikilen yazıt, Türk dilinin en eski uzun metinlerinden biridir. Yani ad, tarihi bir kişiye bağlı olarak ve o kişinin anıtında kayıtlıdır.
Adın ikinci ögesi olan tigin bir unvandır, ad değildir: hanedan mensubu genç erkek anlamına gelir. Bu yüzden “Kül Tigin” iki kelimelik bir ad değil, ad artı unvandır.
Okunuş neden tartışmalı
Bu künyenin güven etiketi ihtilaflıdır ve sebebi anlamda değil okumadadır. Adın ilk ögesi yayınlarda farklı okunmuştur; bu künye Muharrem Ergin’in Orhun Abideleri neşrindeki Kül okunuşunu esas alır.[1] Yazıtın kendi harfleri ünlüleri her zaman göstermediği icin, aynı harf dizisinden birden fazla okuma çıkarılabilmektedir.
Buradan çıkan sonuç şudur: adın kaydı sağlamdır, okunuşu tartışmalıdır. İkisini birbirine karıştırmamak gerekir.
Kök icin ne diyebiliriz
Bu künye adın kökü icin bir iddia taşımıyor. Türkçede kül sözü bilinen bir kelimedir, ama yazıttaki adın o kelimeyle aynı olduğunu söylemek icin elimizde sözlük dayanağı yok; okunuşun kendisi tartışmalıyken kök çözümlemesi yapmak, tartışmalı bir tabanın üstüne ikinci bir tahmin koymak olurdu.
Eski yazıyla yazımı
Sayfanın sağındaki kartta adın Orhun yazısıyla yazımı duruyor. Bu yazım harf karşılıklarıyla yapılmış bir çevrimdir, yazıttaki yazımın tıpkıbasımı değildir. İki sebeple: Orhun yazısında ünlüler çoğu zaman yazılmaz, burada okunabilirlik icin yazıldı; ayrıca ünsüzlerin kalın ve ince çiftleri kelimenin ünlü sırasına göre seçildi. Yazıttaki fiili harf dizisi icin tıpkıbasım karşılaştırması gerekir, o yapılmadan bu kart “yazıtta böyle yazıyor” demez.