Kut

Ad ve köken

Kut, en eski kaydında bir talih sozcugudur. Kaşgarlı Mahmud’un 1070’lerde yazdığı Divanu Lugati’t-Turk, kut maddesini kısaca “uğur, baht, talih” diye açar ve hemen ekler: “qutlug” adı, yani bugun Kutlu diye yaşayan ad, buradan gelir.[1] Sozlukteki dize de anlamı netleştirir: “Tanrı kuluna kut verirse, onun mevkisi her gun yukselir.” Kut burada insanın kendi kazandığı bir şey değil, verilen bir şeydir; kaynağı Tanrı’dır ve sonucu yukseliştir.

Karşıtı da aynı sozlukte durur. Kaşgarlı “qutsuz” maddesini “bahtı kara, talihi kapalı” diye verir ve bir atasozu aktarır: “kutsuz kuyuya girse gokten kum yağar.”[2] Yani kut, 11. yuzyılda soyut bir din terimi değil, gunluk dilin talih ve saygınlık kelimesidir; bir insanda vardır ya da yoktur, ve varsa onu yukarı çeker.

Kaynaklarda geçişi

Elimizdeki en sağlam, tarihli kayıt Divanu Lugati’t-Turk’tur: kut orada bir madde başı olarak, tanımı ve ornek dizeleriyle geçer. Bu bizim için değerlidir, çunku kavramı sonraki yorumlardan once, kendi çağının dilinde, düz bir sozluk kaydı olarak yakalar.

Aynı yıllarda yazılmış ikinci bir Karahanlı metni kut’u sozluk maddesinden çıkarıp bir duşunce sistemine yerleştirir. Yusuf Has Hacib’in yazdığı ve kendi dizesinde hicri 462, yani miladi 1069-70 diye tarihlediği[6] Kutadgu Bilig, adını bu kelimeden alır ve eserin dort kişisini yazar kendisi açıklar: “bu kün toğdı tégli törü ol köni / bu ay toldı tégli kut ol kör anı.”[3] Yani Kun Toğdı dediğim törudur, Ay Toldı dediğim ise kut’tur. Kut burada bir talih sozcugu olmaktan çıkıp, bir eserin uzerine kurulduğu iki temel ilkeden biri olur; otekisi töredir.

Metin kut’un huyunu da tarif eder, ve tarif ovucu değildir. Yusuf Has Hacib kut’a guvenilmemesi gerektiğini soyler: “bu kutka küwenme ay kut bulğuçı / keligli-turur kut yana barğuçı”, yani kuta guvenme ey kut bulan, kut gelicidir yine gidicidir. Başka bir yerde daha da açıktır: “ınançsız-turur kut vefâsız yayığ”, kut guvenilmezdir, vefasız ve kaypaktır.[4] Bu, kut’u statik bir kutsallık gibi okuyan yaygın anlayışın tam tersidir: 11. yuzyıl metninde kut gelir ve gider.

Aynı eserde Uygur hukumdar unvanı olarak bilinen “ıduk kut” tamlaması da geçer: “anıñdın yaruyur ıduk kut küni.”[5] Bu onemlidir, çunku unvanı yalnızca sonraki araştırmacıların yorumundan değil, doneminin kendi metninden de biliyoruz.

Yorum ve tartışma

Kut’un iki büyük yorum kolu vardır ve ikisi de aynı çekirdekten, “Tanrı’nın verdiği güç” fikrinden çıkar.

Birincisi siyasi meşruiyettir. Bahaeddin Ögel’e göre Uygur hukumdarlarının taşıdığı Iduk-Kut unvanı “Tanrı tarafından gonderilmiş kut” demektir; Göktürk çağında Tanrı ile yeryuzunun hakanı arasında bir bağ kurulmuş, egemenlik Tanrı’nın bir bağışı sayılmıştır.[8] Bu okumada kut, hukumdarı hukumdar yapan gorunmez yetkidir: onu Tanrı verir, geri de alabilir. Ögel kut’u bir yerde “Tanrının bazı insanlara bahşettiği kutsal kudret” diye tanımlar ve bu kudretin talihli insanın ruhunun yerini alıp onu başarıya kavuşturduğunu soyler.[7]

İkincisi ruh ve hayat gucudur. Abdulkadir İnan, Yakut ve Altay boylarının derlemelerinde kut’u insandaki ruhlardan biri olarak kaydeder. Bu boylarda can birden çok sozcukle anlatılır: tın, kut ve sur. İnan’a gore fark inceliklidir: “tın” bedenden ayrılırsa olum olur, ama “kut” ayrılırsa olum olmaz. Dahası kut yalnız insanda değil her şeyde bulunabilir; cansız şeylere kutsiyet verir, bir ağılda ya da ahırda bulunursa suru bereketli olur, çobanın değneği kutlu olursa surulere hastalık uğramaz.[9] Bu okumada kut talihten çok bir enerjidir: hayatı, bereketi ve kutsallığı taşıyan gorunmez oz.

Bu iki kol çelişmez, aynı kavramın iki yuzudur. Tanrı’nın verdiği güç bir hukumdarda egemenlik, bir insanda talih ve saygınlık, bir surude bereket olarak gorunur. Kut’u zengin kılan da budur: tek bir kelime, hem siyaseti hem gundelik hayatı hem de canın kendisini aynı kaynağa, Tanrı’ya bağlar.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

Kut sık sık iki uçtan biriyle daraltılır. Bir uçta salt “şans” sayılır, oysa kaynaklarda kut kazanılan değil verilen, ve verildikten sonra insanı yukselten bir güçtur; piyango talihi değil, Tanrı-vergisi bir yetkidir. Öbur uçta modern “kutsal” (holy) sozuyle birebir eşitlenir; kut’tan kutlu, kutsal gibi kelimeler turemiştir, ama kut’un kendisi bir sıfat değil, sahip olunan ya da olunmayan bir ozdur.

Bir başka yaygın hata kut’u tapılan bir tanrı ya da tanrıça sanmaktır. Kaynakların hiçbirinde kut bir varlık değildir; Tanrı’nın verdiği bir nitelik, bir güçtur. “Eski Türkler kut’a tapardı” turunden ifadeler bu yuzden yanlıştır ve dolaşımdaki kirli panteon listelerinin tipik bir orneğidir. Kut kime, ne zaman, nasıl verilir sorusunun cevabı kaynaktan kaynağa değişir; bunu tek bir tanıma sıkıştırmak, kelimenin gercek zenginliğini gizler. Kut’un ikizi sayılan töre ise bu gucun nasıl kullanılacağını belirleyen duzendir: kut egemenlik hakkını verir, töre onu sınırlar.