kişi adıKaynaklı

Baybars İsminin Anlamı ve Kökeni: Bay ve Bars

Baybars isminin anlamı bay ve bars sözcüklerine dayanır. Divanü Lügati't-Türk maddeleri, kök çözümlemesi ve güncel kullanım verisi bu künyede toplandı.

Anlam ve yapı

Baybars, bay ve bars sözcüklerinin art arda gelmesiyle kurulan ve genellikle “soylu kaplan” diye açıklanan bir erkek adıdır. Baybars isminin anlamı bu yüzden iki parçanın ayrı ayrı sözlük karşılığından çıkar. Okur sözlükte iki ayrı maddeye bakıp anlamı kendisi birleştirebilir.

Bay, Divanü Lügati’t-Türk’ün Erdi ve Yurteser uyarlamasında zengin ve soylu kişiyi anlatan sözcük olarak geçer[1]. Bars aynı sözlükte kaplan ya da leopar karşılığıyla ayrı bir madde olarak geçer[1]. Bu iki madde için sayfa numarası henüz doğrulanmadı, bu yüzden atıflar madde düzeyinde duruyor ve sözlükten alıntı yapılmıyor. Kullanılan baskı, Kabalcı Yayınevi’nden çıkan modern Türkçe uyarlamadır; anlamlar bu uyarlamadaki karşılıklara göre verilir.

Kök çözümlemesi

Adın iki sözcüğü bir sıfat tamlaması gibi okunabilir ve ortaya soylu olan kaplan çıkar. İkinci bir okuma bay sözcüğünü unvan sayar ve adı “bay unvanlı bars” olarak anlar. İki okuma da aynı iki sözcüğe dayanır, yalnızca ilk sözcüğün sıfat mı unvan mı sayıldığı değişir. Bu künye ilk okumayı esas alıyor. Bu seçim bizim okumamızdır ve yeni bir olgu iddiası taşımaz, çünkü iki sözcüğün anlamı yukarıdaki sözlük maddelerine bağlıdır. Bu yüzden ad, tek bir sözlük maddesine değil iki maddenin yan yana gelişine dayanır.

Bars sözcüğü Türkçede tek başına da ad olarak kullanılır ve sitede ayrı bir künyesi vardır. Baybars, bu adın başına bay sözcüğü getirilmiş biçimi gibi okunabilir. Ekleme işleminin hangi dönemde ve hangi çevrede yapıldığına dair doğrulanmış bir kayıt bu künyede yer almıyor, bu yüzden kök alanında iki sözcüğün birleşimi yazılıyor ve tarih verilmiyor. Tek başına bars adının ayrıntısı için Bars maddesine bakılabilir.

Yazı ve ilk kayıt

Kartta gösterilen eski yazı dizisi, adın harflerinin karşılıklarıyla yapılmış bir yazıçevrimdir. Dizinin yazıtlardaki harf dizisiyle aynı olup olmadığı tıpkıbasımla karşılaştırılmadı, bu yüzden dizi bir yazıt okuması olarak sunulmuyor. Adın ilk kaydı da henüz tespit edilmedi ve ilk kayıt alanı bu nedenle doğrulanacak olarak işaretli.

Sözlükte Baybars adı madde olarak aranmıyor. Sözlük yalnızca bay ve bars sözcüklerinin anlamını veriyor; iki sözcüğün birleşik ad olarak kullanıldığı bir pasaj bu künyenin dayandığı kaynaklarda gösterilmiş değil.

Bugünkü kullanım

Güncel kullanım için elde tek veri var, o da İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün 2018-2025 dönemi için yayımladığı en çok verilen bebek isimleri listesi. Liste her yıl yalnızca ilk 30 adı içerir ve toplam 242 satırdan oluşur[3]. Baybars bu listede görünmüyor; sayfa elle doğrulanana kadar bu bilgi taslak durumunda kalıyor.

Bu bulgunun sınırı net. İlk 30’da yer almamak adın hiç verilmediğini göstermez, çünkü liste daha az verilen adların sayısını içermez. Ad bazlı bir sorgu çıktısı alınmadan Baybars’ın kaç çocuğa verildiği yazılamaz. “Son yıllarda yükseliyor” ya da “nadir bir ad” gibi bir cümle bu yüzden kurulmadı; eldeki veri ikisinden birini seçmeye yetmiyor.

Bizden bir okuma olarak şunu ekleyebiliriz. Baybars’ı seçen ebeveyn, sözlükteki iki maddenin birleşiminden doğan bir anlamı seçmiş olur. Bu anlam sözcüklerin kendisinden çıkar ve doğrulanabilir. Adı duyan kişinin zihninde ne canlanacağı ise kişiden kişiye değişir ve bu künye onu öngörmez.

İlgili maddeler

Aynı silodaki Bilge, Kul ve Bumin künyeleri Orhun yazıtlarında geçen adları anlatır. Tüm ad künyeleri isimler sayfasında, atıfların dayandığı eserler Kaynaklar sayfasında listelenir. Baybars adını düşünüyorsan önce tek başına kullanılan Bars maddesini oku.