Mitoloji

Ayısıt

Ayısıt, Altay ve özellikle Yakut (Saha) sahasında doğumu, çocukları ve hayvan yavrularını koruyan dişil ruhtur. Derlemelerde doğum sırasında lohusaya yardım eden ve çocuğa can getiren bir varlık olarak anlatılır. İşlev bakımından Türk mitolojisindeki Umay ile aynı yerde durur; kaynaklar ikisini çoğu zaman birbirinin karşılığı olarak değerlendirir.

Hayat ağacı

Hayat ağacı, Türk mitolojisinde yeraltını, yeryüzünü ve göğü tek bir eksende birleştiren dünya ağacıdır. Kökleri yeraltına iner, tepesi göğün katlarını deler; Ögel'e göre göğün direği, yani Kutup yıldızını (Demir Kazık) tutan demir ağaç ile aynı motiftir. Altay-Yakut şaman derlemelerinde göğe çıkışın da, doğumun da yolu bu ağaçtan geçer.

Kut

Kut, Türk kültüründe Tanrı'nın verdiği talih, bereket ve hayat gucudur. Kaşgarlı'nın 11. yuzyıl sozlugunde baht ve saygınlık anlamıyla gecer, aynı yuzyılda Kutadgu Bilig onu törenin karşısına koyup gelip gidici bir güç diye tarif eder; araştırmacılar ise onu hem hukumdarın meşruiyeti hem de insandaki bir tur ruh olarak yorumlar.

Töre

Töre, Türk kültüründe toplumu ayakta tutan yazısız yasa ve düzendir. Göktürk yazıtlarında kağanın kurduğu 'il ve törü' ikilisinin yarısı, Kaşgarlı'nın 11. yuzyıl sozlugunde ise 'töre, gelenek' olarak geçer; 'ülke terk edilir ama töre terk edilmez' denir.

Umay

Umay, Türk ve Altay mitolojisinde çocukları, doğumu ve lohusayı koruyan dişil ruhtur. Adı 8. yüzyıl Orhun yazıtlarında geçer ve günümüze kadar kişi adı olarak yaşamayı sürdürmüştür.

Yada Taşı

Yada taşı, eski Türk inancında yağmur, kar, dolu yağdırdığına ve fırtına çıkardığına inanılan sihirli taştır. En erken kaydı Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk'ünde 'yat' maddesidir; Kaşgarlı bu taşla yapılan yağmur törenine Yağma ülkesinde bizzat tanık olduğunu yazar. Taşı kullanan kişiye yadacı denir. Yakutçada sata, Altaycada cada, Kıpçak lehçelerinde cay biçiminde geçer.

Yer-Su

Yer-Su, Göktürk yazıtlarında Türk milletini koruyan kutsal yer ve su gücüdür. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 'Türk mukaddes yeri, suyu' ifadesiyle, Tanrı ile birlikte milletin koruyucusu olarak geçer.