Berke Han: kaynak durumu kaydı

Berke Han kaydının durumu

Berke Han, Türk tarih anlatılarında anılan ve kaynak defterimizde sayfa atıflı bir karşılığı bulunmayan bir addır. Bu sayfa bir kaynak durumu kaydıdır. Hükümdarlık yılı, saltanat süresi, din değiştirme tarihi ve savaşlar gibi somut ayrıntılar burada olgu olarak verilmiyor, çünkü bunların hiçbiri sayfa numaralı bir eserden doğrulanmadı.

“Berke han”, “berke kagan” ve “altın orda hanları” diye arayan okur için kayıt şunu söylüyor: bu sitede her olgusal cümle bir kaynak kimliğine ve basılı sayfa numarasına bağlanır, bağlanamayan cümle yazılmaz. Berke Han için bağlanabilen cümle henüz yok.

Defterde ne var, ne yok

Kaynak defterinde Altın Orda siyasi tarihini, Cuci Ulusu’nu ya da Memluk ile Altın Orda ilişkilerini kapsadığı gösterilmiş, kullanıma hazır bir eser yok. Defterdeki Hun ve Göktürk tarihi malzemesi ayrı bir yazı grubuna ayrılmış durumda. Jean-Paul Roux’nun genel Türk tarihi kitabında Moğol dönemine ayrılmış bölümler olabilir, ama kitabın Altın Orda’yı ne ölçüde kapsadığı sayfa görüntüsüyle elle doğrulanmadı[1]Türklerin TarihiJean-Paul RouxKatman 2. Doğrulama yapılana kadar o kitaba Berke adıyla bir cümle bağlanmıyor.

Kıpçak sahasına bakan iki eser deftere eklenmiş durumda. Codex Cumanicus, defterde 1303 tarihli bir elyazması olarak kayıtlı[4]CODECUMA-ANON-1303Katman 1. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü Türk Dil Kurumu yayınıdır[5]KIPCTURK-TDKKatman 3. İkisinin de metni elimizde bulunmuyor, bu yüzden Berke adı için dayanak sayılmıyorlar.

Adın kökeni neden yazılmadı

İnternette dolaşan anlatılarda Berke adı eski Türkçedeki berk sözcüğüyle birlikte anılır. Bu ilişkinin kaynağı gösterilemedi ve bu sayfada olgu olarak yazılmıyor. İlişkiyi yazabilmek için Clauson’un etimoloji sözlüğündeki ilgili madde sayfasının görüntüsünü okumak gerekir. Defterdeki 1034 sayfalık Oxford 1972 nüshasında iki sütunlu dizgi satırları iç içe geçirmiş, transkripsiyon işaretleri de bozulmuş. Nüsha madde bulmaya yarıyor, biçim atfı vermeye yaramıyor[2]An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century TurkishGerard ClausonKatman 3.

Kök alanındaki “kökeni tartışmalı” ifadesi, köken cümlesini kurabilecek bir sözlük satırımız olmadığını gösteren ortak etikettir. Bir tartışmanın varlığına işaret etmiyor.

Eski yazı alanındaki dizi, harflerin Orhun alfabesindeki karşılıklarıyla yapılmış modern bir yazıçevrimdir. Berke adının bir yazıtta bu biçimde kayıtlı olduğunu söylemiyor. Yazıtta geçip geçmediğini görmek için tıpkıbasım karşılaştırması gerekir ve o yapılmadı.

Bizden okuma

Berke adıyla anılan kişi ile Berke adı iki ayrı konudur ve iki ayrı kaynak türü ister. Kişi için sayfa numaralı bir siyasi tarih eseri gerekir. Ad için bir sözlük satırı, adın geçtiği ilk metin ve bugünkü kullanım verisi gerekir. Sitenin isimler bölümü ikincisini yapar. Berke adı henüz ad listesine girmediği için ayrı bir ad maddesi açılmadı, yakın görünen Berk maddesi ise yayında.

Altın Orda döneminde Türk anlatılarının nasıl değiştiği sorusunu yanıtlayacak bir kaynağımız yok. Yanıtı kaynaksız yazmak okura bilgi yerine tahmin verirdi, kayıt bu yüzden kısa. Boşluğu doldurmak sitenin farkını ortadan kaldırırdı.

Adın bugünkü kullanımı için de elimizde sayı yok. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün en çok verilen bebek isimleri tablosu 2018-2025 arasında her yıl yalnızca ilk otuz adı veriyor[3]En Çok Verilen Bebek İsimleri (2018-2025)Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel MüdürlüğüKatman 4. Berke bu listelerde yer alıyorsa bile, tek bir ad için sıklık yazmadan önce tabloyu elle taramak gerekir.

İlgili maddeler

Adın sözcük tarafına Berk maddesinden bakılabilir. Kaynaklı ad maddelerinden Bumin ve İstemi Orhun yazıtlarına dayanıyor. Bir adın kaynakla nasıl işlendiğini Bilge ve Tonyukuk maddelerinde görebilirsin. Anlatı ve yer bağlamı için Ötüken maddesi var. Tüm ad maddeleri isimler sayfasında, mitoloji maddeleri mitoloji sayfasında listelenir.

Elinde Berke Han’ı kapsayan, sayfa numaralı bir Altın Orda kaynağı varsa künyesini bize gönder, kaynak deftere girsin ve bu kayıt bir ad maddesine dönüşsün.