Tonyukuk
Tonyukuk, Göktürk devletinin ikinci döneminde devlet adamlığı yapmış kişinin adıdır ve kendi adına dikilmiş bir yazıtı vardır. Yazıtta Bilge Tonyukuk olarak anılır. Ad, Orhun yazıtları dışında bir metinde geçmez.
Adın kaydı
Tonyukuk adı, Orhun yazıtları arasında kendi adına dikilmiş bir anıtı olan tek devlet adamına aittir.[1] Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları hanedan mensupları icin dikilmişken, Tonyukuk yazıtı bir vezirin kendi diktirdiği metindir. Bu, adın kaydını özellikle güçlü kılar: kişi kendi adını kendi anıtına yazdırmıştır.
Yazıtta ad çoğu yerde Bilge Tonyukuk biçiminde, yani önünde bilge sözüyle geçer.
Kök ve anlam
Bu künye adın anlamı icin bir iddia taşımıyor ve güven etiketi bu yüzden ihtilaflıdır. Ad, taranan sözlüklerde tek bir madde olarak karşılık bulmuyor; yayınlarda önerilen çözümlemeler birbirini tutmuyor. Kaynağa bağlanamayan bir köken açıklamasını künyeye yazmak, okura kesinlik görüntüsü sunmak olurdu.
Kesin olan şudur: ad sekizinci yüzyıl başında yaşamış, adını kendi anıtına yazdırmış bir kişinin adıdır ve Türkçenin en eski kayıtlı kişi adlarından biridir.
Eski yazıyla yazımı
Sayfanın sağındaki kartta adın Orhun yazısıyla yazımı duruyor. Bu yazım harf karşılıklarıyla yapılmış bir çevrimdir, yazıttaki yazımın tıpkıbasımı değildir. İki sebeple: Orhun yazısında ünlüler çoğu zaman yazılmaz, burada okunabilirlik icin yazıldı; ayrıca ünsüzlerin kalın ve ince çiftleri kelimenin ünlü sırasına göre seçildi. Yazıttaki fiili harf dizisi icin tıpkıbasım karşılaştırması gerekir, o yapılmadan bu kart “yazıtta böyle yazıyor” demez.