Türk Boylarında Ata Kültü ve Kağan Soyu
Türk boy sisteminde soy zinciri, baba adı kalıbı ve kağan soyunun göğe bağlanma pratiği; Dede Korkut, Orhun yazıtları ve Göktürk türeyişinden kaynaklı okuma.
Soyun meşruiyeti: bir boy kime dayanır
Boy, Türk toplumsal düzeninde ortak bir soy zincirine bağlı ailelerin bir beyin idaresinde topladığı, siyasi ve askeri temel birim olan klan yapısıdır[1]Oğuzlar (Türkmenler)Faruk SümerKatman 2. Bu düzende bir topluluğun ağırlığı nüfusundan çok hangi atadan geldiğine bağlanır; klan kendi içinde kollara ayrılır ve her kol bir beyin idaresinde toplanır[1]Oğuzlar (Türkmenler)Faruk SümerKatman 2. Dede Korkut anlatısında Oğuz toplumu da aynı mantıkla ikiye ayrılır: İç Oğuz ve Dış Oğuz, yani Üç Ok ve Boz Ok kolları. Her yarının kendi beyler beyi vardır; İç Oğuz’un başında Salur Kazan durur, Dış Oğuz’un başında ise Kazan’ın dayısı Aruz[1]Oğuzlar (Türkmenler)Faruk SümerKatman 2. Bu ikili düzen rastgele bir sıralama değildir. Bir boyun, yani klanın kimliği, hangi yarıya ve hangi beye bağlı olduğu sorusuyla birlikte tanımlanır; anlatı bir kahramanı tanıtırken önce onun hangi kolun içinde durduğunu, sonra ne yaptığını anlatır.
Sistemin tepesinde sembolik bir hükümdar durur: Bayındır Han. Anlatılar onu Oğuzların resmi başı sayar, ama sahneye seyrek çıkarır; kararı fiilen Salur Kazan gibi beyler verir[1]Oğuzlar (Türkmenler)Faruk SümerKatman 2. Kutsal meşruiyetin makamı ile fiili iktidarın makamı burada aynı kişide toplanmaz. Bu ayrım, bir kriz anında kimin karar vereceğinin önceden belirlenmiş olduğunu, boyun tehlikeye karşı önceden sıralanmış bir yapı kurduğunu gösterir. Dede Korkut hikayeleri bu iki katmanlı düzeni baştan sona sergiler; Salur Kazan kunyesi İç Oğuz’un fiili gücünü, Bayındır ad kunyesi ise sembolik makamı ayrı ayrı açar.
Baba adı zinciri: kimlik soydan ayrılmaz
Dede Korkut Kitabı’nda bir kahraman neredeyse hiçbir zaman yalnız kendi adıyla anılmaz. Metin “Kazılık Koca oğlu Bey Yigenek”, “Usun Koca oğlu Segrek”, “Usun Koca oğlu Eğrek” gibi baba adı artı oğul adı kalıbını her savaş sahnesinde tekrarlar[3]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1. Bu kalıp, dinleyicinin kahramanı önce hangi babadan geldiğini duyarak tanımasını sağlayan bir kayıt biçimidir; anlatı bundan sonra kahramanın kendi işine geçer. Birey adı, soy zincirinden koparılmış bağımsız bir etiket olarak durmaz; klanın, yani boyun içindeki yeri atasının adıyla birlikte kurulur.
Bu kalıbın sürekliliği, aynı ilkenin farklı kahramanlarda tekrar tekrar uygulanmasında görülür. Anlatı Kazan’ın oğlunu da hiçbir zaman yalnız kendi adıyla anmaz; onu her sahnede “Kazan oğlu Uruz” diye çağırır, kendi adı tek başına yeterli bir kimlik saymaz[3]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1. Segrek ve Uruz ad kunyeleri bu kalıbı ayrı ayrı örnekler, ama ikisi de aynı ilkeyi taşır: klan içindeki yer önce babanın adıyla teyit edilir, kahramanın kendi eylemi ancak bundan sonra anlatılır.
Kağan soyu: göğe bağlanan kaynak
Boy düzeninin üst katında aynı ilke devlet ölçeğinde tekrarlanır, ama kaynak artık bir insan atadan çıkıp göğe uzanır. Orhun yazıtlarında kağanlığın meşruiyeti doğrudan Tengri’ye bağlanır; kağan soyunun kökeni kozmik bir kaynağa dayandırılır[4]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Erhan Aydın’ın Tonyukuk üzerine çalışması aynı formülün filolojik açıdan daha güvenilir bir okunuşunu verir[5]Tonyukuk: Türklerin Bilge AtasıErhan AydınKatman 2; iki kaynak yan yana okunduğunda kağan soyunun meşruiyet iddiası birbirini destekleyen birden çok metne dayanır.
Göktürk hanedanının, yani Aşina soyunun kökeni de aynı örgüyü taşır: hanedanın atası doğaüstü bir kurt figürüne bağlanan bir türeyiş anlatısıyla temellendirilir, bu anlatı Çin kaynaklarında (Zhoushu, Beishi) ayrıca kayıtlıdır[6]Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk MitleriHayrettin İhsan ErkoçKatman 2. Ata kültü burada aynı anda iki işi görür: bir soy iddiası taşır ve hanedanın neden hüküm sürdüğünü açıklayan bir köken sunar. Kurt-ata anlatısının hem sözlü gelenekte hem yabancı bir devletin resmi tarih yazımında kayıtlı olması, iddianın içeriden ve dışarıdan aynı biçimde izlenebildiğini gösterir.
Bu bağ törenle canlı tutulur. Kam’ın işlevlerinden biri, topluluk adına ölmüş atalarla ve gök ile yer ruhlarıyla aracılık etmektir; kurban ve adak bu aracılığın somut halidir[7]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Hun, Tabgaç, Göktürk ve Uygur kağanlıklarını yan yana okuyan geniş çerçeve, boy ile kağan arasındaki bu bağın art arda gelen bozkır devletlerinde tekrarlanan bir kalıp olduğunu gösterir[8]Bozkırın KağanlıklarıAhmet TaşağılKatman 2.
Üç katman bir arada
Boy tasnifi, baba adı zinciri ve kağan-gök bağı ayrı ayrı okunduğunda üç dağınık ayrıntı gibi durur. Bir arada okunduğunda ortaya tek bir mekanizma çıkar: bir topluluğun, yani klanın kimliği önce hangi ataya bağlı olduğuyla, atanın meşruiyeti de kut kavramı üzerinden göğe uzanan bir kaynakla kurulur. Bu zincir töre ile birlikte işler; töre, kut’un tanıdığı meşruiyeti gündelik hayatta yürürlüğe koyan kural bütünüdür. Aynı mekanizma üç farklı ölçekte tekrarlanır: aile içinde baba adıyla, klan içinde beyler beyliğiyle, devlet düzeyinde kağan soyunun göğe bağlanmasıyla. Ölçek değişir, mantık değişmez.
Zincirin somut kanıtları Kazan ile Aruz’un beyler beyliğinden Aşina türeyiş anlatısının Çince kayıtlarına kadar tek tek karşılaştırılabilir. Bu karşılaştırmayı sürdürmek için Dede Korkut hikayeleri kunyesindeki boy anlatılarına ve buradan bağlanan ad ve kahraman kunyelerine bakılabilir.