mitolojik figürKaynaklı

Ayizit - Türk Mitolojisinde Doğum ve Şefkat Tanrıçası

Yakut ve Altay inançlarında doğum ve lohusaları koruyan Ayizit kültü, Umay ile karşılaştırmalı yorumlar ve mitolojik işlevleri.

Görsel: Gök-atlası plakası üzerinde indigo zeminli ve altın varak işlemeli Ayizit tasviri (Sanatçı yorumu).

Ayizit, Türk mitolojisinde özellikle Yakut ve Altay sahasında doğum sürecini, yeni doğan çocukları ve lohusaları koruduğuna inanılan dişi kutsal güçtür.

Anlam ve Kök

Ayizit adı, kuzey sahası Türk dillerinde “ayısıt” veya “ayzıt” şeklinde telaffuz edilir.[1] Kelimenin kökenindeki “ay” unsuru, parlaklık, göksel ışık ve temizlikle ilişkilendirilir.[2] İbrahim Dilek, bu adın Yakutça telaffuzunun “Aiyisıt” biçiminde olduğunu ve kelimenin doğrudan yaratıcı şefkatle bağlandığını belirtir.[1] Jean-Paul Roux, Sibirya inanç dünyasındaki bu adlandırmanın dişi iyilik ruhlarını tanımlayan genel bir unvandan türediğini yazar.[3] Altay derlemelerinde ise “Iyezit” veya “Ayzıt” varyantları tespit edilmiştir.[2] İsimdeki “izit/isit” ekinin, koruyucu sahipliği ifade eden “iye” kavramıyla ilişkisi dilbilimciler arasında tartışılır.[1] Bu adlandırma, gökyüzünün yüksek katlarında yaşayan ve yeryüzüne şefkat indiren iyilikçi gücü niteler.

İlk Kayıtlar ve Yayılım

Ayizit figürünün en eski yazılı anlatıları Yakut (Saha) sözlü kültür derlemelerinde karşımıza çıkar.[1] Rus etnografya çalışmalarında ve Türk mitoloji araştırmalarında bu kültün coğrafi sınırları kuzeydoğu Sibirya ile sınırlandırılmıştır.[5] Abdülkadir İnan, Yakut şamanlarının törenlerinde doğum esnasında bu kutsal gücü adıyla çağırıp yardım dilediklerini aktarır.[4] Şamanistik dualarda Ayizit, gökten inen süt rengi yeleli beyaz bir kısrak şeklinde tasvir edilir.[4] Kültün güney Sibirya ve Altay sahasına doğru ilerledikçe işlevsel olarak daraldığı görülür.[5] Altaylarda bu ad doğrudan tek bir tanrıçayı değil, gökyüzünün koruyucu dişi ruhlar sınıfını tanımlayan ortak bir isme dönüşmüştür.[3] Türklerin ve Moğolların inanç dünyasında dişi şamanların ve koruyucu anaların mitolojik kökenleri araştırıldığında, Ayizit tasvirlerinin göçebe klan hiyerarşisinde belirleyici bir rol üstlendiği görülür.[6] Sibirya şamanizmi üzerine yapılan araştırmalar, lohusa kadınların odasında gerçekleştirilen ritüellerin sadece birer halk inancı olmayıp, klanın soy kütüğünü koruma amacı taşıyan örgütlü inanç yapıları olduğunu belgeler.[4]

Mitolojik İşlevler ve Ritüeller

Yakut inanç sistemine göre Ayizit, yaratıcı ulu güç Ülgün’ün veya gök katlarının emriyle hareket eder ve çocuksuz ailelere evlat verir.[1] Doğum yaklaşırken gebe kadının yardımına gelerek sancıyı hafifletir ve çocuğun canı olan kutu gökten yeryüzüne indirir.[1] Lohusanın yatağının başucunda durarak kötü ruhları uzaklaştırır.[4] İnanışa göre bebek doğduğunda Ayizit parmağını çocuğun ağzına dokundurur ve ona ilk besleyici sıvıyı vererek dünyadaki ömrünü başlatır.[2] Yeni doğan bebeğin alnına kader çizgilerini çizen de odur.[1]

Ayizit’in sarayı gökyüzünün üçüncü katında, süt gölünün kıyısındadır.[1] Bu sarayın gümüş kapıları ve altın sütunları vardır.[1] Mitolojik anlatılarda onun yedi kızı veya yardımcısı olduğu anlatılır.[2] Bu yardımcıların her biri farklı varlıkların çoğalmasını denetler. Örneğin insanların çoğalmasını sağlayan Ayizit’in yanı sıra, atların koruyucusu olan “Kurahtah Ayizit” ve sığırların bereketiyle ilgilenen “Isıah Ayizit” gibi özelleşmiş figürler bulunur.[1] Bu hiyerarşik yapı, Sibirya göçebe ekonomisinin temel direkleri olan hayvancılık faaliyetlerini dini bir koruma şemsiyesi altına alır.

Ritüel düzeyinde Ayizit’e sunulan kansız kurbanlar yaygındır.[4] Şamanlar törenlerde beyaz keçe serer, süt, kımız ve beyaz yağ gibi aydınlık dünyayı simgeleyen yiyecekler saçar.[4] Doğum gerçekleştikten sonra lohusa odasında üç gün boyunca ateş yakık tutulur ve yabancılar içeri alınmaz; çünkü bu sürede Ayizit’in manevi korumasının odada sürdüğü kabul edilir.[4]

Umay ile Karşılaştırmalı Yorumlar

Bahaeddin Ögel, Ayizit’in Yakut mitolojisindeki merkezi rolünün Orta Asya’daki Umay figürüyle büyük benzerlik taşıdığını yazar.[5] Her iki varlık da çocukları ve anneleri koruma işlevini üstlenmiştir. Ancak aralarında coğrafi ve yapısal ayrımlar mevcuttur. Umay, Orhun Yazıtlarından itibaren Göktürk devrinin devlet düzeyindeki ana tanrıça kültünün bir parçasıdır.[5] Ayizit ise devlet düzeyinden çok, Sibirya’nın boy temelli aile ve klan düzeninin ritüel yapısına yerleşmiştir.[3]

Jean-Paul Roux, Umay’ın toprak ve yeryüzü bereketiyle bağının daha güçlü olduğunu, buna karşın Ayizit’in gökyüzünün aydınlık katlarına ve süt gölüne doğrudan bağlandığını belirtir.[6] Altay topluluklarının bu iki inanışı zamanla sentezlediği, bazı boyların Umay ile Ayizit’i kardeş ruhlar olarak gördüğü derlenmiştir.[2] Coğrafi göçler esnasında batıya giden boylarda Umay baskın çıkarken, kuzeydoğuda izole kalan Yakutlarda Ayizit kültü daha ayrıntılı bir panteon hüviyetine kavuşmuştur.[5] Bu iki figürün arasındaki en temel ayrımlardan biri de binek hayvanları tasvirleridir. Umay kuş kılığında veya kanatlı olarak hayal edilirken, Ayizit sıklıkla ak kısrak kılığında veya gümüş yeleli bir atla seyahat ederken resmedilir.[1] At, Yakut ve Saha kültüründe en asil binek ve ekonomik güç göstergesi olduğundan, Ayizit’in atla özdeşleşmesi toplumsal yapıdaki değer yargılarının dini anlatılara doğrudan yansımasıdır.

Tartışmalar ve Güncel Okuma

Mitoloji araştırmalarında Ayizit’in salt bir cinsiyet veya doğum figürü olarak daraltılması eksik bir yaklaşım sunar. Ayizit kültü, Sibirya’nın aşırı soğuk ve sert doğa koşullarında insan neslinin ve evcil hayvanların devamlılığını sağlayan yapısal bir güvencedir. Şamanik dünya tasarımında o, yaşamın kaos ve ölüm karşısındaki zaferini simgeler. Gökyüzündeki saflığın, yeryüzünün somut yaşam alanına aktarılması sürecini yönetir.

Ak renk, gümüş süslemeler ve beyaz süt saçıları, bu kutsal gücün karanlık yeraltı dünyasına karşı aydınlık cepheyi temsil ettiğini belgeler.[4] Günümüzde de Sibirya inançlarının izlerini taşıyan kültürel pratiklerde, yeni doğan çocukların ilk günlerinde uygulanan sakınma gelenekleri, bu koruyucu ruhun toplumsal hafızadaki gücünü göstermeye devam eder.[1] Ayizit, Türk mitolojik düşüncesinde merhametin, koruyucu sahipliğin ve yaşamın kutsal döngüsünün en somut göksel temsilcilerinden biridir.

Ayizit ve diğer koruyucu ruhlar hakkında daha fazla bilgi edinmek için sitemizdeki mitoloji kütüphanesini inceleyebilirsin.