Ak Ana: Kaynaklarımızda Karşılığı Bulunamayan Bir Ad

Kaynak durumu

Ak Ana, Türk yaratılış anlatılarında geçtiği söylenen, kaynak defterimizdeki kayıtlarda karşılığı gösterilemeyen bir addir. Bu sayfa bir figürü tanıtmıyor, bir arama sonucunu kaydediyor: Ak Ana adının hangi derlemede, hangi anlatıda ve hangi işlevle geçtiğini bugün bir kaynağa bağlayamıyoruz. “Ak Ana kimdir” sorusuna verebildiğimiz doğru cevap bu.

Konu için önerilen çerçeve iki iddia taşıyor. Birincisi Ak Ana’nın yaratılışın başındaki ilk dişil ilke olduğu, ikincisi Ülgen’e ilham verdiği. İkisi de bir Katman 1 ya da Katman 2 kaynağında doğrulanmadı, bu yüzden burada olgu olarak yazılmıyor. Ak Ana’nın kökenine, tarihine, işlevine, ritüeline ya da tasvirine dair hiçbir ayrıntı vermiyoruz, çünkü bunlardan hiçbirine atıf verecek bir satırımız yok.

Nerede baktık, nerede bakılacak

Kaynak defterimizde Ak Ana adını anan bir künye ya da doğrulama notu bulunmuyor. Bu, defter kayıtlarının okunmasıyla varılan bir sonuçtur. Eserlerin tam metni Ak Ana adı için taranmadı, dolayısıyla “şu eserde yok” demiyoruz. Yalnızca “şu eserde varlığı henüz gösterilemedi” diyoruz.

İlk bakılacak yer İbrahim Dilek’in Türk Mitoloji Sözlüğü. Eser Altay, Yakut ve Sibirya sahasının mitolojik terimlerini madde madde derliyor ve her maddenin sonunda kaynakça veriyor[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Ak Ana adıyla bir madde varsa, madde sonundaki kaynakça adın hangi derlemeden geldiğini gösterecek ilk iz olur. Sözlük iki sütunlu dizildiği için okuma sırasında sütunların karışmamasına dikkat etmek gerekiyor.

İkinci yer Jean-Paul Roux’nun Eski Türk Mitolojisi. Kitap A’dan Z’ye maddelerden oluşan ansiklopedik bir sözlük ve maddelerin çapraz referansları var[2]Eski Türk MitolojisiJean-Paul RouxKatman 2. Ak Ana ve Ülgen maddeleri burada ayrı ayrı aranacak, iki madde birbirine gönderme yapıyorsa bu gönderme kayda geçecek.

Üçüncü yer Bahaeddin Ögel’in Türk Mitolojisi, cilt I. Eser destanları kaynakları ve açıklamalarıyla ele alıyor[3]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2. Yaratılış destanlarında dişil bir ilkenin yer alıp almadığı buradan okunabilir. İkinci cilt ayrı bir kitap olduğu için sayfa numaraları karıştırılmayacak.

Popüler mitoloji kitaplarında Ak Ana’yla ilgili anlatılar dolaşıyor olabilir. Bu kitapları yalnızca dolaşımdaki iddiayı tespit etmek için okuyoruz, atıf kaynağı yapmıyoruz. Bir iddia Katman 1 ya da 2 kaynağında doğrulanamazsa “Yaygın yanlışlar” kapsamına girer.

Ülgen ile ilişki iddiası

Ülgen için sitede henüz bir madde yok, bu yüzden bu sayfadan Ülgen’e link verilmiyor. Ak Ana’nın Ülgen’e ilham verdiği iddiası kaynak bulunursa en fazla “X’e göre” kaydıyla aktarılabilir. O noktada iki soruyu ayrı cevaplamak gerekecek. İlişki anlatının kendisinde mi geçiyor, yoksa bir araştırmacının sonradan kurduğu bir yorum mu? Yorumsa hangi araştırmacı, hangi metne dayanarak söylüyor?

Bizden okuma şu: iki adın aynı cümlede yan yana anılması aralarında bir ilişki olduğunu göstermez. İlişkiyi kuran kişinin adı ve dayandığı metin bilinmedikçe, bu bağ olgu sayılamaz. Bu sayfa o kişiyi ve metni bulana kadar bekleyen bir kayıttır.

Yaygın yanlışlar

Dolaşımda Ak Ana için iki kalıp görülüyor ve ikisinin de kaynağını gösteremedik. İlki Ak Ana’yı Umay ya da Yer-Su gibi başka bir dişil figürle özdeş saymak. İkincisi onu su unsuruyla ilişkilendirmek. Bu iddialar “şu biçimde anlatılır, kaynağı gösterilemedi” çerçevesinde kalır. Sitedeki hiçbir kaynaklı madde Ak Ana’yı bu figürlerle eşitlemiyor.

İlgili maddeler

Ak Ana’nın karşılığı bulunmasa da yaratılış ve dişil figür konuları sitede kaynaklı maddelerle işleniyor. Konunun genel haritası için Mitoloji sayfasına bakılabilir. Yakın okumalar şunlar:

• Hayat Ağacı
• Kayra Han
• Umay
• Yer-Su
• Ayısıt

Ak Ana adını bir derlemede, bir yazıda ya da sayfa numarasıyla birlikte gördüysen Hakkında sayfasındaki iletişim yoluyla künyesini gönder, bu madde o kaynakla yeniden yazılsın.