Töre

Tanım

Töre, Türk kültüründe toplumu bir arada tutan yazısız yasa ve duzendir. Bir kanun kitabı değil, atadan gelen, herkesçe bilinen ve bağlayıcı sayılan kurallar butunudur: kimin nerede oturacağından mirasın nasıl bolusuleceğine, savaşın ve barışın adabına kadar hayatı duzenleyen ortak olçudur. Eski biçimi “törü”dur.

Ad ve köken

Töre, en eski kaydında bir duzen sozcugudur. Kaşgarlı Mahmud’un 11. yuzyıl sozlugu Divanu Lugati’t-Turk, törü maddesini kısaca “tore; gelenek” diye açar.[2] Sozcuk aynı kokten türeyen bir dizi kelimeyle akrabadır; hepsinin ortasında “duzen, bicim, yerli yerine koyma” fikri vardır. Yani töre baştan beri soyut bir ahlak değil, somut bir duzenleme, işlerin dogru sırasıdır.

Kaynaklarda geçişi

Töre’nin en eski ve en sağlam kaydı üç koldan gelir.

Birincisi Göktürk yazıtlarıdır. Kul Tigin yazıtında ilk kağanlar Bumin ve İstemi anılırken, onların kurucu işi “Turk milletinin ilini toresini tutu vermiş, duzenleyi vermiş” diye ozetlenir.[1] Burada iki sozcuk hep birlikte anılır: il ve törü. İl devlet, törü ise o devleti ayakta tutan duzendir. Kağanın gorevi yalnız toprak fethetmek değil, il ile töreyi birlikte kurup korumaktır; yazıt boyunca ilin ve törenin kaybı bir felaket, yeniden kuruluşu bir kurtuluş olarak anlatılır.

İkincisi Kaşgarlı’nın sozlugudur. Töre orada gunluk dilin bir parçası olarak, atasozleriyle birlikte yaşar. En çarpıcısı şudur: “el kalır törü kalmaz”, yani ulke terk edilir ama töre terk edilmez.[2] Bir başka deyiş töreyi adaletle ozdeşleştirir: “zulum kapıdan girince töre bacadan çıkar.”[3] Bu sozler töreyi topraktan bile kalıcı, adaletle bir tutulan bir değer olarak gosterir.

Üçuncusu, aynı yuzyılda yazılan Kutadgu Bilig’dir ve töreyi bir siyaset kuramının merkezine koyar. Eserin hukumdar kişisi Kun Toğdı’yı yazar kendisi açıklar: “bu kün toğdı tégli törü ol köni”, yani Kun Toğdı dediğim töredir, doğru olandır.[4] Kişi kendini tanıtırken de aynı şeyi soyler: “munu men me körgil könilik törü”, işte ben, doğruluk ve töre.[6] Hukumdar burada töreyi uygulayan değil, doğrudan onunla ozdeşleştirilen kişidir.

Metin törenin sonucunu da somut bağlar: “törü tüz yorıttı bayudı bodun”, töreyi duzgun yurüttu, halk zenginleşti.[7] Töre burada ahlaki bir suslemeden çok, refahın şartıdır.

Töre ile kut

Töre çogu zaman kut ile birlikte düşünülur ve ikisi bir madalyonun iki yuzu gibidir. Kut, kağana egemenlik hakkını veren Tanrı-vergisi güçtur; töre ise o egemenliğin nasıl kullanılacağını belirleyen duzendir. Kut olmadan kağan meşru değildir, töre olmadan egemenlik keyfe doner.

Bu ikilik yalnız bizim çıkarımımız değil, 11. yuzyıl metninin kendi kurgusudur: Kutadgu Bilig’in dort kişisinden biri töreyi, oteki kut’u temsil eder.[4] Ve metin ikisi arasında bir sıralama yapar. “İdi edgü beglik takı edgürek / törü ol anı tüz yorıtğu kerek”: beylik çok iyidir, ama daha iyisi töredir, onu doğru yurutmek gerekir.[5] Yani egemenliğin kendisi değil, egemenliği duzenleyen olçu ustte durur.

Kut’un gelip gidici, töre’nin kalıcı olması da bunu tamamlar: aynı eser kut için “keligli-turur kut yana barğuçı” derken, Kaşgarlı töre için “el kalır törü kalmaz” der. İyi kağan, gelip gidici kutunu kalıcı töreye bağlı tutan kağandır.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

Töre bazen bugunku “gelenek-gorenek” ya da dar bir “namus” anlamına indirgenir. Kaynaklardaki töre bundan genıştir: bir toplumun butun duzenini, hukukunu ve adabını kapsayan bağlayıcı olçudur, salt bir adet değildir. İkinci bir hata, töreyi kağanın keyfi buyruğu sanmaktır; oysa yazıtlarda kağan da töreye bağlıdır, töreyi o koyup bozmaz, tutup korur. Son olarak, “töre” ile “tör”u (evin baş koşesi, saygı yeri) karıştırmamak gerekir; ikisi ayrı sozcuklerdir, birini oteki sanmak yaygın bir yanılgıdır.