Türk Mitolojisinde Kozmik Eksen: Gök, Orta Dünya, Yeraltı

Kosmosun dikey ekseninde üç katman

Türk mitolojisinde kosmos, evrenin gök, orta dünya ve yeraltı olmak üzere üç katmanlı bir dikey eksende kurulduğu inanç modeliyle tarif edilir[1]Türklerin ve Moğolların Eski DiniJean-Paul RouxKatman 2. Bu üçlü yapı Türk-Moğol şamanist kozmolojisinin ortak iskeletidir: üstte gök katı, ortada insanların ve yer-su ruhlarının paylaştığı dünya, altta ise karanlık yeraltı katmanı yer alır. Eksenin üç durağı sabit kalır, ama orta katmanın kendi içindeki dağılım daha kalabalıktır; koruyucu ruhlar, ata ruhları ve doğumu gözeten figürler hep bu ortada toplanır.

Gök katının hakimi olarak kayıtlı figür Ülgen’dir[2]Eski Türk MitolojisiJean-Paul RouxKatman 2. Ögel, yeraltının karanlık dünyasını yöneten figürü Erlik olarak değerlendirir[3]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2. İki uç arasındaki orta dünya insanın ve ölümlülerin katmanıdır; burada tek bir hakim yoktur, görev çok sayıda yer-su ruhu arasında paylaşılır (yer-su ruhları).

Umay ve Ayısıt: orta dünyanın koruyucuları

Orta dünyanın en sık işlenen koruyucu figürü Umay’dır. Umay adı Orhun yazıtlarında geçer[4]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1 ve doğum, çocuk ile ocak koruyuculuğuyla anılır. Şamanist inanışta Umay orta dünyaya bağlı bir koruyucu ruh olarak değerlendirilir[5]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2; yani konumu göğe değil insan dünyasının kendisine bağlıdır. Bu ayrım küçük görünse de eksenin okunuşunu değiştirir: Umay, Ülgen’in bir yardımcısı ya da göğün bir uzantısı olarak değil, orta katmanın kendi figürü olarak durur. Yazıtta adının geçmesi, Umay’ı yalnızca bir halk anlatısı figürü olmaktan çıkarıp devletin resmi kaydına giren bir isim yapar; bu, kunyeler arasında güven seviyesini ayıran türden bir farktır.

Benzer bir görevi Yakut/Saha mitolojisinde Ayısıt üstlenir; doğum ve çocuk ruhu olarak kayıtlıdır[7]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Ayısıt ile Umay aynı işlevi farklı sahalarda taşır ve ikisi de dikey eksenin üst ucuna değil orta katmana bağlanır. Aradaki fark bölgesel adlandırmadır, katman farkı değildir; bu da Türk ve Sibirya halklarının doğumu koruyan ruhu göğe değil insana yakın bir yere yerleştirdiğini gösterir. İki figürü yan yana okumak, doğum tanrıçası etiketinin tek bir isme değil, coğrafyaya göre değişen bir role ait olduğunu gösterir.

Ötüken ve merkez fikri

Dikey eksenin yanında kosmosun yatay bir merkez fikri de işlenir: Ötüken. Ötüken, Türk kozmolojisinde kutsal merkez ve başkent kavramı olarak yer alır[5]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Merkez fikri dikey eksene bir de “burası” ekler: gök-orta-yeraltı nereden geçerse geçsin, orta dünyanın kendi içinde de bir ağırlık noktası vardır; Ötüken bu ağırlık noktasının adıdır.

Burada bir sınırı açık tutmak gerekir. Dolaşımda dört yöne tahsis edilmiş, adlandırılmış dört ayrı tanrıça biçiminde sistemli bir yapıdan söz eden anlatılar dolaşır; bu yapı bazen Ötüken’deki merkez fikriyle birleştirilip “merkez artı dört yön” şeklinde bir haritaya dönüştürülür. Taranan birincil ve ikincil kaynaklarda böyle bir yapı karşılığını bulmuyor. Roux, İnan ve Ögel’in metinleri dikey ekseni ayrıntılı işler, ama yönlere dağıtılmış dört tanrıça şeması hiçbirinde madde olarak geçmiyor. Kaynağı şu an gösterilemeyen bu eşleştirme yazıya girmiyor; iddia varsa kaynağıyla birlikte gelmelidir, yoksa Ötüken’in kendi kaydı zedelenir.

Figürleri konumuyla okumak

Popüler mitoloji anlatıları genelde tanrı ve ruhları ayrı ayrı sıralar, aralarındaki konum ilişkisini kurmaz; bir “Türk tanrıları listesi” sayfasında Tengri, Umay, Erlik ve Ülgen art arda dizilir ama hangisinin nerede durduğu belirsiz kalır. Buradaki fark, her figürü tek başına değil dikey eksendeki yeriyle okumaktır: Ülgen üstte, Erlik altta, Umay ile Ayısıt ortada, Ötüken ise orta dünyanın kendi merkezinde. Bu konumlandırma “kim nerede durur” sorusuna kaynaklı bir cevap verir ve figürleri birbirinden kopuk bir liste olmaktan çıkarır.

Kosmik düzenin yeryüzündeki karşılığı töre kavramında sürer; eksenin kendisi ise hayat ağacı simgesinde somutlaşır. Göğe yakın başka bir figürle karşılaştırma yapmak isteyenler Kayra Han kunyesine bakabilir.

Türk mitolojisi kosmos yöneler sorgusuyla gelen okur için asıl kullanışlı harita budur: üç katmanlı dikey yapı ve ortadaki koruyucu figürler kaynaklarda doğrulanan omurgadır; dört yöne dağıtılmış tanrıça şeması ise şimdilik kaynaksız bir iddiadır. Umay kunyesindeki yazıt geçişine ve Ötüken’in kutsal merkez tanımına bakarak eksenin diğer parçalarını inceleyebilirsiniz.