Yer-Su

Tanım

Yer-Su, Göktürk çağının inanç dünyasında Türk milletini koruyan kutsal yer ve su gücüdür. Adı iki sozcukten kuruludur: yer ve su (eski biçimiyle sub). Bu ikisi ayrı ayrı değil, tek bir kutsal bütün olarak anılır; toprağın ve suyun, yani üzerinde yaşanan vatanın gorunmez sahibi ve koruyucusudur.

Ad ve köken

Yer-Su, “yer” ve “su” adlarının birleşimidir; yazıtlarda çogu zaman “ıduk yer-sub”, yani “kutsal yer-su” biçiminde geçer. “Iduk” mukaddes, Tanrı’ya adanmış demektir. Yani ad, bir mekanı değil, o mekanın kutsallığını ve koruyuculuğunu anlatır. Bu, Türk inancının somut cografyayı, yani belli bir vatanı, kutsalla birleştiren en açık ornek-lerinden biridir.

Kaynaklarda geçişi

Yer-Su’nun en sağlam kaydı 8. yuzyıl Orhun yazıtlarıdır. Bilge Kağan yazıtında, milletin başına gelen felaketten sonra, koruyucu güçler şoyle anılır: “Yukarıda Türk Tanrısı, Türk mukaddes yeri suyu oyle buyurmuş: Türk milleti yok olmasın diye.”[1] Burada yer-su, Tengri ile yan yana, milleti yok olmaktan koruyan bir irade olarak konur.

Kül Tigin yazıtında da benzer bir vurgu vardır: atalarımızın tuttuğu yer ve su “sahipsiz kalmasın diye” tedbir alınır.[2] Buradaki incelik onemlidir: yer-su bir “sahibi” olan varlıktır; vatan, uzerinde egemenlik kurulan bir mülk değil, korunması gereken kutsal bir emanettir. Yazıtların dilinde toprağı ve suyu sahipsiz bırakmak, bir felaketin tarifidir.

Yorum ve tartışma

Araştırmacılar yer-su’yu çogu zaman bir uçlu yapının parçası olarak okur. Bahaeddin Ögel, Umay ana uzerine yazarken onu Tengri ve Yer-Su ile birlikte, milleti koruyan güçlerin uclusu içinde sayar.[3] Bu okumada gokyuzu (Tengri), dişil koruyucu ruh (Umay) ve kutsal vatan (Yer-Su) birbirini tamamlar: biri yukarıdan, biri doğum ve çocukta, biri de ayak bastığın topraktan korur.

Sonraki halk inancında “yer-su” çogullaşır: her dağın, ırmağın, pınarın kendi iyesi (sahibi, koruyucu ruhu) olduğu inancına doğru genişler. Ama bu genişlemenin nerede yazıtların tek büyük Yer-Su’sundan çıkıp yerel iyeler inancına dondüğü ayrı bir tartışmadır; biz burada once en sağlam kaydı, yani yazıtların kutsal yer-su’sunu veriyoruz.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

Yer-Su bazen sıradan bir “doğa tanrısı” ya da “toprak ana” gibi sunulur. Yazıtlardaki yer-su ise soyut bir doğa kultu değil, belirli bir milletin belirli vatanının koruyucusudur; “Türk mukaddes yeri suyu” der yazıt, genel bir yeryuzu değil. Bir başka hata, yer ve su’yu iki ayrı tanrı sanmaktır; kaynakta ikisi tek bir kutsal bütün, tek bir ifadedir. Son olarak, yer-su’yu tapılan bir put gibi düşünmek yanıltır: yazıtlarda o, kendisine tapılan bir heykel değil, milleti koruyan gorunmez bir güçtur.