Gök Tengri: kaynaklarda geçtiği yerler

Gök Tengri nedir

Gök Tengri, Türk mitolojisi anlatımlarında gökle ilişkilendirilen Tanrı kavramına verilen addır. Bu madde mitoloji silosunda yer alır ve kavramın ekli kaynaklarda kaydedildiği yerleri sıralar. Kavramın teolojisini ya da devlet felsefesindeki yerini kuran bir madde değildir.

Orhun metni olarak elimizde Muharrem Ergin’in çeviri nüshası var. Bu nüsha filolojik aygıt taşımaz, bu yüzden yazıttaki harf dizisi hakkında hüküm verilmez. Yalnızca Ergin’in çevirisinin verdiği anlam dolaylı olarak aktarılır. Çeviri telifli olduğundan birebir alıntı da yapılmaz.

Başlıktaki ‘Gök Tengri’ bileşimi bu maddede kaynak metinden gösterilemiyor. Aşağıda Ergin çevirisinin ‘Tanrı’ diye aktardığı cümleler ve Dede Korkut Kitabı’ndaki dua kalıpları yer alıyor. Maddenin malzemesi bu kadardır.

Orhun’da gök, yer ve insan

Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının giriş bölümü bir yaratılış cümlesiyle açılır. Ergin’in çevirisinde üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlunun da yaratıldığı anlatılır. Sıra gök, yer, insan biçimindedir.[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1

Cümlede gök ile yer yaratılmış şeyler arasında sayılır. Bu yüzden pasajdaki ‘gök’ sözcüğünü Tanrı’nın adı saymak için bu cümleden başka bir dayanak gerekir. Maddenin elindeki kaynaklar böyle bir dayanak göstermiyor, yaratanın adı bu pasajda ayrıca verilmiyor.

Yağız yerin gökle birlikte anılması, sitedeki Yer-Su maddesini okurken akılda tutulabilir. İki madde arasındaki bağ yalnızca bu yaratılış sırasına dayanır.

Kağan ve Tanrı

Bilge Kağan yazıtında hükümdar Tanrı ile ilişkilendirilerek anılır. Ergin’in çevirisinde kağan Tanrı gibi ve Tanrı’dan olmuş biri olarak tanıtılır, zaferler de Tanrı’nın lütfuna bağlanır. Yazıtı yazdıran hükümdar kendi gücünü Tanrı’dan türeyen bir güç olarak sunar.[1]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1

Çeviri popüler bir çeviridir. ‘Tanrı gibi’ ve ‘Tanrı’dan olmuş’ ifadelerinin başka neşirlerde nasıl karşılandığı bu maddede karşılaştırılmadı. Anlatım bu yüzden Ergin’in verdiği anlamla sınırlı kalır. Tonyukuk yazıtında Tengri’ye atıf geçip geçmediği de bu madde için kaydedilmiş bir bulgu değildir.

Dede Korkut’ta Allah Taala

Dede Korkut Kitabı’nın dua ve buyruk kalıplarında Allah Taala adı geçer. Bir cümlede ölüm Allah Taala’dan gelen buyruğa bağlanır, bir duada ise Allah Taala’nın yiğidin oğluna fırsat vermesi dilenir.[3]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1

Allah Taala bir Tengri sözcüğü sayılmaz. Bu kalıplar Tengri’nin Dede Korkut’taki kaydı olarak sunulmuyor. Kitapta Tengri sözcüğünün geçip geçmediği bu madde için gösterilmiş bir bulgu değildir. Kitabın genel çerçevesi için Dede Korkut Hikayeleri sayfasına bakılabilir.

Bizden okuma

İki kaynak yan yana konunca görev farkı görünür. Orhun çevirisinde Tanrı, kağanın yetkisini açıklayan ve zaferi bağladığı varlıktır, yani hükümdarın kendi iktidarını anlatırken başvurduğu bir dayanaktır. Dede Korkut’ta Allah Taala ise ölümün kaynağı olarak ve dilek bildiren duada geçer. Aynı kavram alanı iki metinde farklı cümle işleri görür.

Bu okuma yalnızca iki ayrı kaynaktaki cümlelerin yan yana konmasıdır, yeni bir olgu iddia etmez. İkisini tek bir inanç sistemine yerleştirmek için ek kaynak gerekir.

Kaynak durumu

Sayfa numaraları henüz doğrulanmadı. Üç atfın üçünde de locus [sayfa DOĞRULANACAK] işaretiyle durur, sayfa tahmin edilerek yazılmamıştır. Tengri sözcüğünün yazıttaki yazım biçimi için Talat Tekin’in neşri gerekir. Elimizdeki iki Tekin dosyasında metin katmanı bulunmuyor.

Tengrizm adıyla anılan modern hareket ve Tanrı’yı tek tanrılı bir din olarak sunan anlatılar için bağlanabilecek bir kaynağımız yok. Bu yüzden maddeye girmediler.

İlgili maddeler

Komşu kavramlar kendi maddelerinde ayrı ayrı işlenir: Kut, Töre, Kam nedir ve Yer-Su.

Yazıtlarda adı geçen kağanın adını okumak için Bilge ad künyesine geçin.