Yada Taşı
Yada taşı, eski Türk inancında yağmur, kar, dolu yağdırdığına ve fırtına çıkardığına inanılan sihirli taştır. En erken kaydı Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk'ünde 'yat' maddesidir; Kaşgarlı bu taşla yapılan yağmur törenine Yağma ülkesinde bizzat tanık olduğunu yazar. Taşı kullanan kişiye yadacı denir. Yakutçada sata, Altaycada cada, Kıpçak lehçelerinde cay biçiminde geçer.
Yada taşı, eski Türk inancında yağmur, kar ve dolu yağdırdığına, fırtına çıkardığına inanılan sihirli bir taştır. Kavram, taşın kendisi kadar onu kullanan kişiyi de kapsar: taşla havayı değiştirdiğine inanılan uzmana yadacı (Altaycada cadaçı) denir.
Ad ve köken
Taşın adı Türk lehçelerinde birbirine yakın biçimlerde yaşar. Kaşgarlı’nın 11. yüzyıl kaydında sözcük “yat” biçimindedir [1]. İnan, aynı taşın Yakutçada sata, Altaycada cada, Kıpçak grubu lehçelerinde cay söylendiğini derler [3]. Türkçedeki yat/yada ile Moğolca cada/jada biçimleri arasındaki y- ve c- ses denkliği bu lehçe listesinde örtük olarak görülür; ayrıca doğrudan bir Moğolca etimoloji cümlesi bu künyenin dayandığı kaynaklarda ayrıntılı verilmediği için, sözcüğün kesin köken tarihçesi burada bir iddia olarak kurulmaz.
Kaynaklarda geçişi
En erken ve en güçlü kayıt birincildir. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lugati’t-Türk’te “yat” maddesinde bunu yağmur ya da rüzgar getirmek için taşlarla yapılan bir tür kamlık olarak tanımlar ve “Türkler arasında yaygın olan bir şeydir” der. Dahası, Yağma ülkesinde her yanı saran bir yangını durdurmak için yapılan bu töreme bizzat tanık olduğunu, yazın ortasında kar yağıp yangını söndürdüğünü yazar [1]. Bu, kavramın efsane değil, dönemin gözlemcisi tarafından kaydedilmiş bir inanç ve uygulama olduğunu gösterir.
İnan, taşın kökenini bir tanrı armağanı anlatısına bağlar: büyük Türk tanrısı atalara yada taşını vermiştir ve taş her devirde kamların ve yadacıların elinde bulunmuştur [2]. Dilek’in sözlüğü uygulamanın halk arasındaki ayrıntısını verir: taş soğuk suya bırakılınca kar, ılık suya bırakılınca yağmur yağdığına inanılır [4].
Kavramın tarihsel arka planı Göktürk ve Oğuz anlatılarına kadar uzanır. Ögel, kurttan doğan Göktürk atasının yağmur yağdırıp rüzgar estirebildiğini ve yada yağdıran yadacıların insanla Tanrı arasında aracı sayıldığını aktarır [5]. Bu yağmur büyüsü inancı, İslami dönem kaynaklarında da (İnan’ın aktardığı İbn-ül Fakih gibi yazarlarda) Oğuz ve Dokuz Oğuz çevresinde anılmaya devam eder [2].
Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar
Güç taşta değil, taşı kullanan yadacıdadır. Kaynaklar yada taşını çoğu zaman onu kullanan uzmanla birlikte anlatır. Taş bir tılsımdır, ama etkisi ona atfedilen ritüel ve yadacının bilgisi üzerinden anlatılır; taşı tek başına “işleyen bir alet” gibi düşünmek anlatıyı yanlış okumaktır [2].
Yada taşı belirli bir mineral değildir. Popüler anlatı yada taşını çoğu zaman yeşim (kaş) taşıyla eşitler. Kaşgarlı’nın “qaş” taşıyla ilgili ayrı bir kaydı vardır, ama yada uygulaması bir taş türünün fiziksel özelliğinden çok, o taşa yüklenen işleve dayanır. Her yeşim taşı yada değildir.
Efsane ile inanç uygulaması karıştırılmamalı. “Kahramanın elinde yada taşıyla doğması” gibi motifler destan anlatısına aittir [4]; Kaşgarlı’nın kaydettiği ise bir topluluğun fiilen uyguladığı yağmur törenidir [1]. İkisi aynı kavramın farklı katmanlarıdır, ama biri edebi motif, öbürü tarihsel gözlemdir.