kişi adıDoğrulanmadı

Böri ismi anlamı ve kaynak durumu

Böri adının kurt anlamı araştırma notunda geçiyor; Orhun, Dede Korkut ve sözlük kaydı doğrulanmadı. Bu sayfa kaynak durumunu ve ilgili maddeleri gösteriyor.

Böri adı ve kaynak durumu

Böri, Türkçede kurt anlamına geldiği söylenen ve erkek adı olarak aranan bir addır; taradığımız kaynaklarda bu ad için doğrulanmış bir kaydımız yoktur. Bu sayfa bir ad anlatısından önce bir kaynak durumu kaydıdır: hangi iddiayla karşılaştığımızı, hangisinin elimizdeki metinlerde sınanamadığını ve okurun nereye bakabileceğini yazıyoruz. Ad kunyelerinin geri kalanı Orhun yazıtlarına ve Dede Korkut Kitabı’na dayanır ve her ad için metinden çıkarılmış bir kanıt paketi bulunur. Böri için böyle bir paket hazırlanmadı, dolayısıyla ismin kökenine, ilk kaydına ya da bir metindeki kişiye dair hiçbir ayrıntıyı olgu olarak yazmıyoruz.

Böri ismi anlamı diye arama yapan bir ebeveyn çoğunlukla tek bir cümle bekler: “şu demektir”. Elimizdeki cümle şudur: araştırma notu kelimeyi kurtla eşleştiriyor, ama bu eşleştirme sayfa numarasıyla desteklenmiş değil. Kunyenin değeri de bu açıklıktan gelir. Kaynaksız bir anlam cümlesini sayfaya koymak mümkündü; koymadık.

Araştırma notu ne söylüyor

Kunyeyi hazırlarken elimizde bir araştırma notu vardı. Not üç şey öne sürüyor. Birincisi, böri kelimesinin Divanü Lugati’t-Türk’te kurt karşılığıyla yer aldığı; bu eser manifestimizde temiz metin katmanlı ve pasaj çıkarılabilir durumda[1]. Ancak maddeyi biz bulup okumadık, sayfa numarasını da bilmiyoruz. Üstelik eldeki nüsha Kabalcı yayınevinin modern Türkçe uyarlamasıdır; ayrıntılı bir etimoloji ya da biçim atfı için bu nüshaya yaslanılamaz.

İkincisi, notta Orhun yazıtlarında “Böri Tigin” adının geçtiği yazıyor. Bu iddiayı Muharrem Ergin’in Orhun Abideleri nüshasında sınamadık[2]. Metinden çıkardığımız özel ad listesinde Bilge, Kül, Tonyukuk, Yollug, Kapgan, Bumin ve İstemi gibi adlar sayıldı; Böri bu listede yok. Bu bir yokluk kanıtı sayılmaz, çünkü sayım yalnızca belirli bir eşiği geçen büyük harfli adları topladı. Yine de iddianın bu taramadan çıkmadığını söylemek gerekiyor.

Üçüncüsü, Dede Korkut’ta Böri adında bir karakterin bulunabileceği. Ergin’in Dede Korkut Kitabı’nda Kazan, Beyrek, Bamsı, Basat, Dumrul ve Segrek gibi adlar yüzlerce kez geçiyor[3]. Böri bu adlar arasında sayılmadı. Notta “bulunabilir” denmesi de iddianın kendisinin ne kadar çekingen olduğunu gösteriyor. Böri adlı bir kahramanın ya da atın bu metinde bulunduğunu söyleyemiyoruz.

Benzer görünen adlar

Orhun metninde Bögü biçimi geçer; İltiriş Kağan’ın oğlunu anarken “Türk Bögü Kağan” ifadesi kullanılır[2]. Bögü ile Böri harf düzeni bakımından birbirine yakın görünür, ama iki sözcüğün aynı köke gittiğini gösteren bir kaydımız yok. Biri diğerinin yazım varyantı sayılmaz; bu yüzden varyantlar alanı boş bırakıldı. Okur Böri adını Bögü, Bilge ya da Kül ile karıştırırsa yanlış bir kaynak izine düşebilir. Bilge adının kaydı, kökü sözlükte doğrulanmış tek Orhun adı olarak Bilge kunyesinde duruyor; Kül Tigin’deki ilk öğenin kaydı ise Kul kunyesinde.

Eski yazıdaki karşılık için de aynı ayrım geçerli. Kunyenin başındaki yazı, adın harf karşılıklarıyla kurulmuş bir yazıçevrimdir: b, ö, r, i. Böri’nin bir yazıtta bu haliyle bulunduğunu göstermez. Kunyelerimizde “yazıtta geçer” ile “modern yazıçevrim” ayrı iddialar olarak tutulur ve burada ikincisini seçtik.

Bugünkü kullanım

Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün 2018-2025 dönemi en çok verilen bebek isimleri çıktısı yılda yalnızca ilk 30 adı kapsıyor ve toplamı 242 satır tutuyor[4]. Araştırma notuna göre Böri bu listede yer almıyor. Listenin sınırı düşünülürse bunun anlamı sınırlıdır: ilk 30’a girmeyen bir ad, hiç verilmemiş bir ad olabilir de, yılda birkaç yüz kez verilen bir ad olabilir de. Böri’nin ne kadar yaygın olduğunu bilmiyoruz; yaygın olmadığını da söyleyemiyoruz. Ad bazlı bir NVI sorgusu çıktısı edinilirse bu cümle sayıya dönüşecek.

Notun “güç, cesaret, vahşi doğa” çağrışımı diye anlattığı kısım, ebeveynlerin ad seçerken gözettiği şeylerin bir yorumudur. Bu çağrışımları ölçen bir kaynak göstermediğimiz için olgu diye yazmıyoruz. Notun kurt figürünü Türklerin ve Moğolların eski dini üzerine Roux’nun çalışmasına bağlama önerisi de aynı durumda; o kitaptan ilgili bölümü ve sayfayı henüz çıkarmadık.

Bu eksikliğin bize söylediği

Bu kunyede bizden gelen okuma şu: bir adın anlamı çok bilinen bir şey olduğunda bile, onu bir kaynağa bağlamak ayrı bir iş çıkarır. Böri için “kurt” cevabı büyük olasılıkla doğrudur ve kolayca bulunur, ama tam da bu kolaylık, atıfsız cümlelerin sayfaya girdiği yerdir. Araştırma notundaki üç iddia (sözlük kaydı, Orhun’daki tigin, Dede Korkut’taki karakter) tek bir cümlede toplanınca sağlam görünüyor; ayrı ayrı sınandığında hiçbirine sayfa numarası koyamıyoruz. Biz bu üçünü ayrı tuttuk.

Kurtla ilgili bilgi ararken yine de bakılacak yerler var. Mitoloji silosunun girişi olan mitoloji hub’ı kaynaklı kavram maddelerini topluyor; yaratılış anlatılarındaki dişi figürü anlatan Umay maddesi de aynı sahadan geliyor. Dede Korkut anlatıları için Dede Korkut Hikayeleri sayfası, hikayelerdeki adların hangi boyda ve hangi bölümde geçtiğini gösteriyor. Hangi eserlerin hangi durumda olduğunu, hangisinin sayfa atfına elverişli, hangisinin yalnızca yön bulmaya yarar olduğunu kaynaklar sayfasından görebilirsiniz.

Sonraki adım

Böri için bir kanıt paketi hazırlandığında bu kunye yeniden yazılacak: Divanü Lugati’t-Türk’te madde bulunup sayfası okunacak, Orhun ve Dede Korkut metinleri ad için taranacak, Clauson’da kök kontrolü yapılacak. O zamana kadar bu sayfa, aradığınız cevabın hangi kaynakta bekleyip hangisinde olmadığını gösteren bir kayıt olarak duruyor. Kaynaklarımızda yeri doğrulanmış adları görmek için Bilge kunyesinden başlayın.