kişi adıKaynaklı

Bogu İsmi Anlamı: Orhun Yazıtlarında Bögü Kağan

Bogu ismi anlamı için kaynak durumu: Bögü adı Orhun yazıtlarının Ergin nesrinde iki yerde geçer; kökü ve anlamı taranan kaynaklarda henüz doğrulanamadı.

Bogu adı Orhun metinlerinde nerede geçer

Bogu, Orhun yazıtlarının Muharrem Ergin nesrinde “Bögü” biçiminde geçen, kökeni ve anlamı taradığımız kaynaklarda doğrulanamayan bir ad ya da unvandır. Arama kutusuna “bogu” yazılır, nesir ise “Bögü” yazar. Bu sayfa iki yazımı aynı sözcük olarak okur. Yazıtlardaki gerçek harf dizisi tıpkıbasımla karşılaştırılmadığı için bu okuma bir yazım eşitlemesidir, filolojik bir tespit sayılmaz.

Ergin nesrinde ad iki ayrı yerde görünür. İlki kağanların sıralandığı bir ifadedir: metin İltiriş Kağan’dan, Türk Bögü Kağan’dan ve Türk Bilge Kağan’dan söz eder[1]. İkincisi Tonyukuk bölümündedir. Anlatıcı, Bögü Kağan’ın kendisine haber gönderdiğini aktarır ve aynı cümle zincirinde Apa Tarkan’a gizli haber yollandığını, Bilge Tonyukuk’un kötülendiğini anlatır[1].

İki geçişin ortak yanı, adın her seferinde “Kağan” sözcüğüyle birlikte durmasıdır. Adın tek başına, kağan unvanı olmadan geçtiği bir cümle elimizdeki kanıtta yok.

Ad mı, unvan mı

Bogu için en açık soru, sözcüğün bir kişinin özel adı mı yoksa kağana eklenen bir sıfat mı olduğudur. Kağan unvanları dizisindeki geçiş iki okumaya da izin verir. “Türk Bögü Kağan” bir hükümdarın adı olabilir, “Türk” ile “Kağan” arasına yerleşmiş bir niteleme de olabilir. Ergin nesri popüler bir çeviridir, filolojik okuma ve tenkitli aygıt sunmaz. Bu yüzden nesrin kendisi bu ayrımı çözmeye yetmez.

İsimler silosunun kuralı burada da geçerlidir: unvan tek başına ad maddesi olmaz. Bogu şimdilik, adın geçtiği cümleleri gösteren bir kaynak durumu kaydı olarak duruyor. Ad olduğu kesinleşirse madde bu çerçeveyle genişletilecektir.

Bilge ile aynı sıralamada, ayrı ifade olarak

Bu sayfanın asıl derdi, Bogu’nun “bilge” sözcüğüyle karıştırılmamasıdır. Sıralama ifadesinde Bögü ile Bilge yan yana, ayrı iki öğe olarak durur: biri “Türk Bögü Kağan”, öteki “Türk Bilge Kağan” biçiminde yazılmıştır[1]. Metin ikisini tek öğe gibi yazmaz, her birine ayrı unvan kalıbı verir.

Bu, iki sözcüğün anlamca ilgisiz olduğunu kanıtlamaz. Anlam ilişkisi hakkında bir şey söylemek için sözlük satırı gerekir ve elimizde yok. Bögü’nün “bilge” ya da “akıllı” demek olduğu yönünde dolaşan bir anlatım varsa, ekli kaynaklarda dayanağı gösterilemedi. Bu nedenle bu sayfa o eşitliği yazmaz, tersini de yazmaz.

Bilge adının kendi kaydı ayrı bir maddede duruyor ve orada kök, Clauson’da doğrulanan bir sözlük karşılığına bağlanıyor: Bilge adı. Bogu için eşdeğer bir satır bulunamadığından kök alanı açık bırakıldı.

Kök ve anlam: kaynak durumu

Bogu’nun kökü için sözlük kaydı sunamıyoruz. Clauson’un etimoloji sözlüğü ile Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde “bögü” dizisinin geçtiği görüldü, ancak bunların madde başı olup olmadığı sayfa görüntüsünde doğrulanmadı. Doğrulanmamış bir geçişten anlam çıkarmak yanlış bir koken cümlesine yol açar, o yüzden kök alanında “kökeni tartışmalı” yazıyor.

Bu karar bir bekleme kaydıdır, bir hüküm değildir. Doğrulama sırası şöyle: önce Clauson söz dizininde sayfa bulunacak, sonra EDPT’nin sayfa görüntüsüne bakılacak; ardından Kutadgu Bilig metninde “bögü” geçişi aranacak. Okunuş iddiası yapılacaksa Talat Tekin’in Orhon Yazıtları neşrinin OCR’a alınması gerekiyor, çünkü elimizdeki nesir yazıtta sözcüğün hangi harflerle yazıldığını göstermez.

Eski yazı alanındaki dizi de bu yüzden yazıtın kendisini değil, harf karşılıklarıyla yapılmış modern bir yazıçevrimi gösterir.

Kimdir sorusu

Bögü Kağan’ın hangi hükümdara karşılık geldiği de açık. Ergin nesrinde Kapgan Kağan ve İltiriş Kağan, Bögü ile aynı bağlamda anılan adlardır[1]. Ancak yakın geçmek özdeşlik anlamına gelmez. Bögü’nün bu adlardan biriyle aynı kişi olduğu yazılmıyor.

Bu sorunun yanıtı için Erhan Aydın’ın Tonyukuk kitabı ilk bakılacak yer. Kitapta Bögü ve Kapgan taraması yapılacak, dönem anlatısı bölümleri okunacak. O taramanın sonucu elimizde olmadığı için kitaptan bir iddia aktarmıyoruz[3]. Tonyukuk’un kendi bağlamı için Tonyukuk adı maddesi var; Bögü cümlesi o yazıtın metninde geçtiği için iki madde birbirini tamamlıyor.

Benzer seslerle karışma

Bogu, Dede Korkut’taki Bogaç ile aynı ad değildir. Bogaç, Dirse Han’ın oğlunun adıdır ve kendi maddesinde işleniyor: Boğaç Han. Ses benzerliğinden yola çıkıp Bogu’yu Bogaç’a, Buğra’ya ya da “boğa” sözcüğüne bağlamak için kaynakta tek bir satır bulunmadı. Bu sayfa böyle bir koken tahmini yapmaz.

Bugünkü kullanım için de veri yok. Nüfus kayıtlarının yayımlanan en çok verilen ilk 30 isim listesinde bu adın yer aldığı doğrulanmadı, bu yüzden “bugün kaç kişide bu ad var” sorusuna yanıt verilmiyor.

Okur ne yapabilir

Bu ismi bir bebeğe düşünüyorsanız, elinizde somut olan tek şey Orhun nesrindeki iki cümledir. Anlamı konusunda elinizdeki bilgi, kaynağı gösterilemeyen anlatımlardan ibaret. Aynı kaynakta anlamı doğrulanmış bir ad arıyorsanız Bilge adının maddesini okuyun: Bilge adının anlamı ve kaynakları.