Yaşam Döngüsü Ritüelleri: Umay, Töre, Erlik
Türk mitolojisinde yaşam döngüsü ritüelleri: doğumda Umay Ana, toplumsal geçişte töre, ölümde yuğ töreni ve Erlik Han'ın yeraltı bağlantısı ele alınır.
Üç eşik, tek sistem
Yaşam döngüsü ritüelleri, Türk mitolojisinde doğumdan ölüme uzanan yolda üç eşikte farklı mitolojik sorumluların devreye girdiği bir düzeni tanımlar. Doğumda Umay Ana, toplumsal geçişte töre düzeni, ölümde Erlik Han ve yuğ töreni bu üç eşiğin ayrı bekçileridir.
Kaynaklarda bu üç figür genellikle ayrı maddelerde durur: Umay bir tanrıça maddesinde, töre bir hukuk ve düzen kavramı maddesinde, Erlik bir yeraltı figürü maddesinde işlenir. Bu madde, yazıtlarla destanları yan yana okur ve insan hayatının üç durağını tek bir şema üzerinde sıralar. Sitenin Umay, Töre ve Yer-Su kunyeleri kendi konularını ayrıntılı işler; burada yapılan iş, o ayrıntıları geçiş sırasına göre dizmek ve aralarındaki sırayı göstermektir.
Doğum eşiği: Umay Ana
Umay, çocuğun ve annenin korunmasıyla ilişkilendirilen dişi bir mitolojik figürdür[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Bahaeddin Ögel’in incelemesinde Umay, doğum sonrası koruma işleviyle değerlendirilir[2]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2; Ögel bu figürü, doğumun hemen ardından gelen kırılgan evrenin koruyucusu olarak okur. Fuzuli Bayat’ın çalışmasında aynı figür “kutsal dişi, mitolojik ana” başlığı altında incelenir[3]Türk Mitolojik Sistemi, cilt IIFuzuli BayatKatman 2. Umay’ın kendi kunyesi bu paradigmayı ayrıntılı işler (bkz. Umay Ana).
Üç kaynak da Umay’ı doğumla birlikte anılan bir koruyucu olarak sunar. Döngünün ilk halkası burada kurulur: yeni bir hayat, Umay adıyla anılan bir koruyuculukla başlar ve bu koruyuculuk anne ile çocuğu birlikte kapsar.
Doğum eşiğinin ritüel bilgisi tek bir figürle sınırlı değildir. Kam figürünün bu evredeki rolü ayrı bir kunyenin konusudur ve burada yalnızca işaretlenir (bkz. Kam nedir); Umay koruyuculuğu üstlenirken kam bu koruyuculuğun ritüel bilgisini taşıyan aracı olarak anılır.
Toplum ve evlenme eşiği: töre düzeni
Doğumla hayata giren birey, büyüdükçe toplumsal düzenin içine girer; bu geçişin çerçevesi töredir. Kutadgu Bilig’de töre, kut ve bilig kavramlarıyla birlikte sistematik biçimde işlenir[4]Kutadğu Bilig (Metin)Yusuf Has Hacib, haz. Mustafa S. KaçalinKatman 1. Töre kunyesi bu kavramı ayrıntılı ele alır (bkz. Töre); Kutadgu Bilig’in tarif ettiği töre, bireyin topluluk içindeki yerini belirleyen bir çerçevedir. Bu konum, Dede Korkut’taki beylerin ad alma sahnelerinde olduğu gibi bir eylemin karşılığında tanınır; töre burada yaşanan olaylara karşılık üreten, işleyen bir mekanizma olarak görünür.
Dede Korkut’taki ad verme sahneleri toplumsal geçişin somut örnekleridir. Boğaç’ın ve Bamsı Beyrek’in ad alma sahnelerinde genç, topluluk önünde gerçekleşen bir olayın ardından adını ve kimliğini kazanır[5]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1. Doğumdaki varlık ile buradaki toplumsal tanınma iki ayrı duraktır; destan bunları ayrı sahnelerde anlatır. Aynı kaynakta evlenme sahneleri de bu geçiş çerçevesinde yer alır[5]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1: kahramanın bir hüner ya da başarı sonrası bey soyundan bir kızla evlenmesi, töre düzeninin bireyi topluma bağlama biçimlerinden biridir.
Evlenmenin gök ile yer arasındaki dengeyi yansıtıp yansıtmadığı sorusu burada açık bırakılır; birincil kaynakta bunu doğrudan kuran bir ifade bulunmadıkça bu bağlantı olası bir okuma olarak kalır, olgu olarak kurulmaz. Doğa ile insan topluluğu arasındaki denge bağlamı, sitenin Yer-Su kunyesinde ayrıca işlenir (bkz. Yer-Su).
Ölüm eşiği: yuğ töreni ve Erlik Han
Döngünün üçüncü eşiği ölümdür. Orhun yazıtlarında Kül Tigin’in ölümü üzerine yapılan yuğ, yani yas töreni doğrudan anlatılır[6]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1; bu, elde bulunan kaynaklar arasında ölüm ritüeline dair en sağlam birincil tanıklıktır. Yazıt, bir kağanın ölümünün devlet ölçeğinde bir törenle kapatıldığını satır satır aktarır; yuğ burada günü ve katılımcıları olan somut bir sahnedir.
Şamanist pratikte ölüm sonrası ruhun yolculuğuna kam eşlik eder. Abdülkadir İnan’ın çalışması bu eşliği yeraltı dünyasıyla kurulan ilişkinin bir parçası olarak aktarır[7]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2 (bkz. Kam nedir). Yeraltı ve ölümle ilişkilendirilen figür Erlik Han’dır; Roux’nun ansiklopedik maddesi bu ilişkiyi bu şekilde kurar[8]Eski Türk MitolojisiJean-Paul RouxKatman 2. Erlik’in kendi kunyesi henüz yayında değildir. Bu madde onun döngüdeki yerini kaydeder, ayrıntılı anlatısı ilerideki bir maddenin konusudur.
Doğumdaki Umay ile ölümdeki Erlik arasındaki karşıtlık, kaynakların ayrı ayrı kurduğu bir örüntüdür; ikisi bir arada anıldığında ortaya çıkan, döngünün başlangıç ve bitiş noktalarını işaretleyen bir çerçevedir.
Döngünün kapanışı: ata kültü
Ölümle biten çizgi tam kapanmaz. Roux’nun aktardığına göre ölen kişi, atalar kültü çerçevesinde topluluğun belleğinde yer tutmaya devam eder[9]Türklerin ve Moğolların Eski DiniJean-Paul RouxKatman 2. Döngü böylece bir daireye benzer: Umay yeni bir hayatı korur, töre o hayatı topluma bağlar, yuğ ve Erlik onu topraktan alır, ata kültü onu topluluğun hafızasında tutar.
Bu dört durak kendi kunyelerinde ayrıca işlenir. Burada gösterilen, aralarındaki sıra ve geçiş mantığıdır; her biri kendi kaynak zincirini taşırken, sıralanışları insan hayatının mitolojik evrene nasıl bağlandığını okumak için ortak bir zemin kurar.
İlgili maddeler
Umay Ana’nın doğumdaki rolü için Umay, toplumsal düzenin çerçevesi için Töre, doğa ile insan arasındaki dengeye dair bağlam için Yer-Su ve doğum ile ölüm eşiğinde aracı figür için Kam nedir sayfalarına bakılabilir.
Bu döngüyü sırayla okumak için önce Umay sayfasından başlayın, sonra Töre üzerinden toplumsal geçişe, son olarak Kam nedir sayfasından ölüm eşiğine geçin.