Ongun: Altay Şamanizminde Koruyucu Ruh Temsili

Tanım ve işlev

Ongun, Altay-Sibirya şamanist geleneğinde bir ruhun ya da atanın koruyucu gücünü taşıyan maddi temsildir. Terim, Altay ve Yakut sahasının mitolojik kavramlarını madde madde derleyen bir sözlükte ayrı bir başlık olarak yer alır[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2; sözlükteki bu madde ongun’u öteki koruyucu ruh kategorilerinden ayrı bir kavram olarak ele alır[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. İnan’ın şamanizm araştırması bu temsillerin davul üzerine işlenen figürler, keçeden kesilen biçimler ya da ağaçtan oyulan parçalar olarak karşımıza çıktığını aktarır; malzeme boydan boya değişse de işlev sabit kalır, görünmeyen bir koruyucuyu elle tutulur bir nesneye bağlamak[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2.

Sitedeki kam maddesi bu aracı nesneyi sık sık anar ama ayrı tanımlamaz; bu kunye o boşluğu dolduruyor. Ongun’un kişi, aile ve boy düzeyinde ayrı katmanlar taşıyıp taşımadığı kaynaklarda henüz netleşmiş değil. İnan’ın verdiği örnekler hem hane içi hem topluluk düzeyinde figürlerden söz eder, ama bu iki düzeyin ayrı terimlerle adlandırılıp adlandırılmadığı sayfa görüntüsünden doğrulanmayı bekliyor[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Sitedeki töre maddesi, bir topluluğu bireyin üstünde bağlayan başka bir düzenleme kavramını anlatır; ongun’un boy düzeyindeki işlevi bu kavrama komşu durur.

Kam ritüelinde ongun’un yeri

Kam’ın davulu üzerine işlenen figürler İnan’ın aktardığı örneklerde ongun niteliği taşır[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Kaynağın “İki Şaman Tanrısı” başlıklı bölümü, kam’ın ayin sırasında bu figür üzerinden ilgili ruhla ilişki kurduğunu iki ayrı figür üzerinden anlatır; bu iki figürün kimliği sayfa görüntüsünden teyit edilmeyi bekliyor[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2.

Ongun, kam için ayinin çalışan bir parçasıdır. Kaynağın anlattığı sahnede kam davulu çaldığında hitap ettiği taraf, ruhun kendisinden önce davulun üzerindeki bu imgedir[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Kam nedir maddesi kam’ın ritüel araçlarını anlatır; ongun bu araçlardan biridir, ama iki kunye ayrı sorulara cevap verir, biri kişiyi, biri nesneyi.

Gök ile yer arasında aracı konum

Altay kozmolojisinde gök katmanı ile insan topluluğu arasındaki mesafe aracı figürlerle kapatılır; ongun bu aracılardan biri sayılır. Bu konumlandırma İnan’ın anlattığı ritüel sahnesinden çıkan bir okumadır, kaynağın kendisi ongun’u “gök-yer aracısı” diye adlandırmaz[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Kayra Han maddesindeki kozmik katman sıralaması ve yer-su maddesindeki aracılık teması bu okumayı destekleyen komşu kunyelerdir; ongun bu şemada nesne düzeyinde duran örnektir.

Bir boyun ongun’unu kaybetmesinin ya da ongun’a zarar gelmesinin ne anlama geldiği kaynaklarda ayrıca işlenmiyor; bu yüzden burada bir yorum eklenmiyor. Kaynak taraması derinleştikçe bu nokta ya kaynaklı bir cümleyle doldurulacak ya da tamamen çıkarılacak.

Umay bağlantısı ve yaygın hata

Bayat’ın Umay paradigmasını işlediği ikinci ciltte ongun imgelerine de yer verilir[3]Türk Mitolojik Sistemi, cilt IIFuzuli BayatKatman 2. Bu, Umay maddesiyle ongun arasında bir köprü kurar; Umay’ın bizzat bir ongun sayılıp sayılmadığı bu pasajdan tek başına çıkarılamaz, iki kavram komşu durur.

Popüler yazılarda ongun sık sık “totemler listesi”ne indirgenir, kurt, geyik, kartal gibi hayvan adları sıralanır. Bu liste yaklaşımı ongun’u tanımlayan asıl ilişkiyi dışarıda bırakır: kam’ın elinde çalışan bir araç olması ve gök ile yer arasında duran bir taşıyıcı olması. Ongun, koruyucu bir gücün yeryüzünde tutulan izidir. Bu iz zaman zaman tapınılan bir varlıkla karıştırılır, oysa kaynaklarda temsil eden nesne ile temsil ettiği güç ayrı tutulur; İnan’ın anlattığı ritüelde kam figürle konuşur, figürün taşıdığı güçle değil[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2.

Kam’ın davulundaki figürlerin adlandırılması ve boy bazlı örneklerin sayfa düzeyinde doğrulanması sürüyor. Ongun’un kam ritüelindeki karşılığını daha yakından görmek isteyen okur kam nedir maddesine geçebilir.