Od Ana: Kaynak Durumu Kaydı

Kaynak durumu

Od Ana, kaynak defterimizdeki eserlerde karşılığı gösterilemeyen bir addır. Bu sayfa bir kaynak durumu kaydıdır. Od Ana hakkında gösterebildiğimiz ve gösteremediğimiz şeyleri yan yana koyar.

Defterdeki eserlerin künye kayıtlarının hiçbiri Od Ana ya da ateş kültünü adıyla anmıyor. Adın bu eserlerde geçip geçmediğini söyleyemiyoruz, çünkü ilgili eserlerde madde taraması yapılmadı. Bu yüzden figürün kökeni, tarihi, işlevi, törenleri ve tasviri hakkında tek bir olgu cümlesi yazmıyoruz. Boşluğu kaynaksız bir cümleyle doldurmak sitenin yöntemine uymaz, kayıt da kısa kalır.

Kaynakçada üç eser listeleniyor. Listelenmeleri Od Ana’nın bu eserlerde bulunduğu anlamına gelmez, yalnızca aramanın nereden başlayacağını gösterir. Her satırın iddia alanı karşılığın gösterilemediğini yazar. Sayfa numaraları boş bırakıldı, çünkü doğrulanmamış bir numara kayda olmayan bir kesinlik katardı.

Arama motoruna “Od Ana” yazan bir okur büyük olasılıkla ateşin ve ocağın koruyucusu olan bir tanrıça tanımı bekler. Biz bu tanımı veremiyoruz. Elimizde adın hangi üç eserde aranacağı bilgisi ve her eserin okunurken çıkaracağı teknik güçlükler var. Bu sayfanın işe yaradığı yer, bir sonraki okuyucunun aynı eserleri baştan taramak zorunda kalmaması. Bir eserde karşılık bulunamaması, adın başka hiçbir eserde geçmediği anlamına da gelmez. Defterimizdeki eserler Türk mitolojisi literatürünün tamamını kapsamıyor, bu yüzden her olumsuz sonuç yalnızca baktığımız eserler için geçerli olacak.

Anlatılan cümle

Od Ana için internette dolaşan anlatı kabaca şöyle kurulur: ateşin tanrıçasıdır, ocağı ve evi korur. Bu cümleyi bir esere ve sayfaya bağlayamadık, kaynağı gösterilemedi. Cümlenin ne kadar yaygın olduğuna dair elimizde bir veri de yok.

Cümlede üç ayrı iddia var ve her biri ayrı sınanmalı. Od Ana’nın tanrıça olduğu, ateşle ilgili olduğu ve ev ocağını koruduğu iddiaları kaynak bulunana kadar anlatı düzeyinde kalıyor. Bu sayfa üçünü de olgu olarak yazmıyor.

Üç iddianın sınanma biçimi de farklı. Tanrıça olması için eserin adı bir tanrıça ya da ana figürü olarak anması gerekir. Ateşle ilişkisi için ad ile od, ateş ya da ocak sözcüklerinin aynı madde içinde geçmesi aranır. Ev ocağını koruması için ise ocak koruyuculuğunun bu adla anıldığı bir cümle gerekir. Birinin bulunması diğer ikisini kendiliğinden doğrulamaz.

Sık yapılan bir hata, adın yapısına bakıp figürü kaynaklı başka bir ana figürüyle özdeşleştirmek. Od Ana da Umay da ana adı taşıyor, ama bu benzerlik bir kaynakta gösterilmedikçe iki figür arasında bağ sayılmaz. İkinci hata, ateşle ilgili her ocak anlatısını Od Ana’ya yüklemek. Bir eserde ocak ya da ateş maddesi bulunursa o madde yalnızca o maddedir, Od Ana adı geçmiyorsa kayda da öyle girer. Karşı bir okuma da mümkün: ad, sonradan türetilmiş bir adlandırma olabilir. Bunu da kanıtlayamıyoruz, çünkü kaynaklarda geçmeyen bir adın yaşı ya da kökeni hakkında konuşmak için elimizde malzeme yok.

Adın hangi sahaya ait olduğunu da gösteremiyoruz. Orhun yazıtlarında ya da Dede Korkut anlatılarında geçip geçmediği doğrulanmadı. Geçmediğini yazabilmek için de metin taraması gerekir. Zerdüşt ve İran ateş kültüyle karşılaştırmalar ile köken tartışmaları bu kaydın kapsamı dışında kalıyor.

Yazım da açık bir soru. Od mu ot mu biçiminin hangi sahada kullanıldığı kaynak görülmeden yazılmıyor. Kelimenin kökenine dair bir cümle de ancak Clauson sözlüğünün sayfa görüntüsüne bakıldıktan sonra kurulabilir.

Nerede aranmalı

İlk bakılacak eser İbrahim Dilek’in Türk Mitoloji Sözlüğü. Altay, Yakut ve Sibirya sahasının mitolojik terimlerini madde madde derleyen bu sözlük her maddenin sonunda kaynakça veriyor. Od, ot, ocak ve ateş maddeleri önce burada aranmalı[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Bir madde bulunursa iki şey kaydedilir: maddenin ait olduğu saha ve madde sonundaki kaynakça. O kaynakçadaki eser, iddianın asıl dayanağı olarak ayrıca okunur.

Dilek’in sözlüğünde basılı sayfa numarası PDF sayfasıyla örtüşüyor, yani sayfa kayması yok. Güçlük dizgide: iki sütunlu sayfa düz metne çevrilince satırlar iç içe geçiyor ve bir maddenin cümleleri başka bir maddenin cümleleriyle karışıyor. Bu yüzden metin çıkarımı pdftotext komutunun layout seçeneğiyle yapılıyor. Madde bulunamazsa Ot ve Ocak yazımları da ayrı ayrı denenir ve bakılan başlıkların listesi bu kayda eklenir, böylece “bulunamadı” cümlesinin neye dayandığı görülebilir.

İkinci adım genel çerçeve eserleri. Jean-Paul Roux’nun Türklerin ve Moğolların Eski Dini kitabı[2]Türklerin ve Moğolların Eski DiniJean-Paul RouxKatman 2 ile Abdülkadir İnan’ın Tarihte ve Bugün Şamanizm çalışması[3]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2 ateş ve ocak için taranacak. İkisinin bu konuyu kapsayıp kapsamadığını bilmiyoruz. Kapsıyorlarsa bulunan sayfa bu kayda eklenir.

İki kitabın metin katmanında da kelime içi boşluk kusurları var. Roux’da “demir” sözcüğü “dem ir” diye okunuyor, İnan’da “Umumiyetle” sözcüğü “Um um iyetle” biçiminde geliyor. Bu durumda “od” gibi üç harfli bir sözcük için yapılan düz arama bölünmüş yazımları kaçırabilir, bu yüzden aramanın sözcüğün parçalarıyla da yinelenmesi gerekir. Sayfa karşılıkları da farklı güvenilirlikte: Roux’da basılı sayfa, PDF sayfa numarasından sekiz eksik. İnan’da ise bu fark doksan sekiz ve zayıf işaretli, ilk atıftan önce bir sayfa elle doğrulanacak.

Bir sonuç bulunduğunda kaydın fiilleri de değişir. Bir eser Od Ana’yı anıyorsa fiil geçer ya da derlenmiştir olur. Ad yalnızca bir araştırmacının yorumunda varsa fiil sayar olur. Hiçbirinde yoksa bu da açıkça yazılır.

Yakın maddeler

Umay maddesi, kaynaklı bir ana figürünü anlatıyor. Ateşin kut ve yer-su kavramlarıyla ilişkisini bir kaynakta gösteremedik, bu yüzden aralarında bağ kurmuyoruz. Kavramların kendisi için Kut ve Yer-Su maddelerine bakılabilir. Ritüel bağlamı için Kam nedir yazısı, bir doğa varlığının iyesi için Su İyesi maddesi var. Bu maddelerin hiçbiriyle Od Ana arasında kaynaklı bir bağ kurulmadı, bağlantılar yalnızca komşu kavramları göstermek için veriliyor. Tüm madde listesi mitoloji sayfasında duruyor.

Od Ana için bir eserde karşılık bulunursa bu kayıt yeniden yazılır. Güven alanı dayanaksız seviyesinden çıkar, olgu cümleleri eserin kendi anlatımına ve doğrulanmış sayfa numarasına bağlanır. Bulunamazsa sayfa olduğu gibi kalır ve hangi eserlerin tarandığı buraya eklenir.

Od Ana’yı bir eserde ve sayfada gördüysen eser adını ve sayfa numarasını bize ilet, kaydı o sayfaya bağlayarak güncelleyelim.