Simurg

Simurg, İran mitolojisinin en tanınmış efsanevi kuşudur ve Türk anlatısına doğrudan İran üzerinden girmiştir. Türk kültüründe çoğu zaman kendi adıyla değil, Arapçadaki Anka ile birleşerek aldığı Zümrüdüanka adıyla ya da Türklerin kendi kartal figürü Kara-kuş biçiminde karşımıza çıkar.

Ad ve köken

Ögel, önasya mitolojisinde iki büyük efsanevi kuş sayar. Bunlardan biri Arapların Anka dediği kuştur; Türkler bu kuşun Farsça (zümrüt) ve Arapça (Anka) adlarını birleştirerek Zümrüdüanka der. Aynı kuşa İran mitolojisi Sîmurg veya Sîreng adını verir ve adın İranlılardan Araplara geçtiği bilinir [1]. Simurg’un Türk anlatısına girişi, Ortaçağ İran’ından değil daha eski İran mitolojisinden, Zend-Avesta geleneğindeki “her şeyin üstündeki ağaç ve o ağacın üstündeki kuş” tasavvurundan beslenir [1].

Farsça “si-murg” adının sözcük olarak nasıl çözümlendiği (yaygın halk etimolojisindeki “otuz kuş” yorumu dahil) bu künyenin dayandığı kaynaklarda geçmez; Ögel adın kökenini verir ama sözcük çözümlemesine girmez. Bu ayrıntı doğrulanabilir bir kaynağa bağlanmadığı için burada iddia edilmez.

Kaynaklarda geçişi

Türk destan anlatısında Simurg/Zümrüdüanka çoğu zaman Türklerin kendi kartalıyla, Kara-kuş ile özdeşleşir. Kırgız Manas dairesindeki Er-Töştük anlatısında, kahramanı yer altından yeryüzüne çıkaran kuş Anadolu masallarındaki Zümrüdüanka ile aynıdır; Ögel bu kuşun aslını Hint geleneğindeki Garuda’ya bağlar. Anlatıda kuşun adı “Kara-Kuş”, yani kartaldır ve tünediği ağaç Hayat ağacıdır [2].

Bu kuşun bir başka Türk-Moğol koşutu, Reşideddin’in kaydettiği Toğrıl/Kongrıl çiftidir. Reşideddin’e göre Moğolların Toğrıl kuşuna karşılık Türklerin efsanevi kuşunun adı Kongrıl’dır ve Toğrıl, önasyadaki Anka kuşunun bir benzeri sayılır [3]. Ögel, genel olarak Hint Garuda’sı ile İran Simurg’unun Türkler arasına girdiğini kuşkusuz sayar; kuzey Türk destanlarında bu figürün yerini çoğu zaman Türklerin kartalı Kara-kuş alır [4].

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

“Küllerinden yeniden doğan kuş” Simurg değildir. İnternet ve popüler anlatıda Simurg’a sıkça mal edilen kendini yakıp külünden doğma motifi, aslında Yunan geleneğindeki Phoenix’e aittir ve halk anlatısında zaman zaman Anka’ya taşınır. Ögel, İran’ın Sîmurg’unu, Yunan’ın Phoenix’ini ve Arapların Anka’sını ayrı gelenekler olarak sıralar; Simurg’un ölümsüzlükle bağı külden diriliş değil, tüyünün taşıdığı sır ve ölümsüzlük inancıdır [1]. Bu yüzden “Simurg küllerinden doğar” cümlesi kaynaklı bir Türk mitolojisi bilgisi değil, gelenekler arası bir karışmadır.

Simurg, Zümrüdüanka ve Anka aynı adın katmanlarıdır, ayrı üç kuş değil. Sîmurg (İran), Anka (Arap) ve Zümrüdüanka (Türkçe birleşik ad) büyük ölçüde tek bir efsanevi kuşun farklı dillerdeki adlarıdır. Türk destanında bunların işlevini çoğu zaman Kara-kuş (kartal) devralır.

Hüma ile karıştırılır. Ögel, İslami ve önasya masallarında Zümrüdüanka ile Hüma kuşunun sıkça birbirine karıştırıldığını belirtir; ikisi ayrı motiflerdir [1].

İlgili maddeler

• Konrul , kaynaklarda “Kongrıl” biçiminde geçen, Toğrıl ile koşut Türk efsanevi kuşu.
• Hayat ağacı , efsanevi kuşun tünediği, göğün direğine bağlanan kozmik ağaç.
• Tulpar , Türk destan geleneğinin bir başka olağanüstü hayvanı.