Tulpar

Tanım

Tulpar, Türk destan geleneğinde yiğidin atına verilen bir addır; kahramanın hızlı, soylu, sıradan olmayan bineğini anlatır. Bir kahraman ne ise atı da odur: at, yiğidin bir uzantısı, gücünün ve talihinin ortağıdır. Tulpar bu değerli atın adıdır.

Kaynaklarda geçişi

Elimizdeki tarihi korpusta tulpar sozcugune yalnızca bir yerde rastlıyoruz, ve bunu açıkça soylemek bu sitenin isidir. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi’nin ikinci cildinde bir Altay/Tatar destan koşuğu aktarır; orada yiğit, atını şoyle over: “Yiğit, tulpar boz aygırım; doğan, tarlan boz atım.”[1]

Bu tek dize bile bir sey soyler. Burada tulpar, “doğan” ve “tarlan” (birer doğan, yani av kuşu cinsi) ile yan yana durur; hepsi atı yuceltmek icin sıralanan ovgu sozleridir. Yani en sağlam kaydında tulpar, bir tur mitolojik yaratık değil, kahramanlık atına yakıştırılan bir sıfat, bir soyluluk nişanıdır. Koşuğun geldiği destan, 19. yuzyılda Altay ve Tatar sahasından derlenen anlatılardandır; bu yuzden onun icin “eski bir tanrı metninde geçer” değil, “destan diliyle soylenir” demek doğrudur.

KAYNAKSIZ BOLUM , asağıdaki kanatlı-at anlatısı bizim Katman 1-3 korpusumuzda bir kaynağa bağlanamamıştır; yaygın halk bilgisi olarak, doğrulanmadan verilmektedir.

Kaynaksız: yaygın kanatlı-at geleneği

Bugun Tulpar denince cogu kişinin aklına kanatlı, uçan bir mitik at gelir. Bu imge ozellikle Kazak ve Kırgız folklorunda canlıdır: Tulpar, kahramanı sırtında taşıyan, olağanustu hızlı, kimi anlatıda kanatları olan destan atıdır; Kazakistan’ın ve bazı Turk topluluklarının modern sembollerinde de gorulur.

Ama burada durup dogruyu soylemek gerekir: bu genişlemiş kanatlı-at biçimini, elimizdeki tarihi asıl metinlere ya da temel arastırma kaynaklarına biz bağlayamıyoruz. Dolayısıyla onu bir olgu gibi degil, dolasımdaki yaygın bir halk bilgisi olarak veriyoruz. Bu, “yanlıştır” demek degildir; Kazak-Kırgız destan geleneginde Tulpar’ın yeri gercektir. Yalnızca o gelenegin metnini henuz korpusumuza koymadık, koymadan da kaynaklı konusamayız. Bu kayıt eklenince bu bolum kaynaklı sozlerle yeniden yazılacaktır.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

En sık hata, Tulpar’ı doğrudan Yunan mitolojisindeki kanatlı at Pegasus’un Turk karşılığı diye sunmaktır. İki anlatı arasında yuzeysel bir benzerlik (kanatlı/olağanustu at) kurulabilir, ama Tulpar’ın kendi zemini destan atı geleneğidir, bir başka mitolojinin kopyası değildir; ustelik onun kanatlı biçimi bizde kaynaklı da değildir.

İkinci hata, kanatlı-at imgesini eski Turk asıl metinlerine geri yansıtmaktır: “Gokturkler Tulpar’a inanırdı” turunden cumleler dayanaksızdır, cunku boyle bir kayıt yoktur. Elimizdeki en eski dayanak, bir destan koşuğundaki ovgu sozudur; bundan fazlasını soylemek icin once kaynağı gostermek gerekir.