Konrul

Tanım

Konrul, kaynaklarda “Kongrıl” biçiminde geçen efsanevi bir Türk kuşudur. Adı, Türk mitolojisinin en çok merak edilen kuşlarından biri olmasına karşın, güvenilir kaynaklardaki izi tek bir kayda dayanır. Bu künye, o kaydın ne söylediğini, bir de bugün adın çevresinde dolaşan ama kaynağı olmayan anlatıyı ayırır.

Ad ve köken

Bugün daha çok “Konrul” yazımıyla dolaşan bu ad, kaynaklarda “Kongrıl” olarak geçer. Adın ilk hecesi bir renk sözcüğünü, konur/kongur (koyu kızıl-kahve) tonunu andırır; ikinci parça ise Türkçede kuş adlarında görülen “-rıl” ekidir. Bahaeddin Ögel bu noktaya dikkat çeker: hem Moğolların Toğrıl’ı hem Türklerin Kongrıl’ı, yani iki efsanevi kuşun adı da “-rıl” ekiyle biter.[1] Yani ad, bir alıcı kuş adları ailesinin içinden gelir; masal icadı bir sözcük değildir.

Kaynaklarda geçişi

Konrul’un güvenilir kaynaklardaki tek dayanağı, İlhanlı tarihçisi Reşideddin’in bir kaydıdır. Ögel bunu şöyle aktarır: Reşideddin’e göre “Moğolların Toğrıl kuşuna karşılık, Türklerin efsanevi kuşunun adı Kongrıl idi”.[1] Yani Kongrıl, bir halkın kendi göğüne yerleştirdiği efsanevi kuşun, bir başka halkın kuşuna denk düşürülmüş halidir.

Bu denklik, ikizi olan Toğrıl üzerinden biraz daha aydınlanır. Ögel’e göre Toğrıl gerçekte bir alıcı kuşun, avda kullanılan bir yırtıcının adıdır; adı çok yaygındır ve Çingiz Han çağında Moğolların adeta efsanevi bir kuşu gibi görünür. Reşideddin ise Toğrıl’ı Önasya’nın Anka kuşuna benzetir.[2] Kongrıl da bu benzetmenin Türk tarafındaki karşılığıdır: gerçek bir yırtıcı kuş adının, efsanevi ve Anka’yı andıran bir kuşa yükseltilmiş biçimi. Elimizdeki kaynakların Konrul hakkında söylediği, aşağı yukarı bundan ibarettir.

Kaynağın sustuğu yer

Burada dürüst olmak gerekir: Kongrıl bir tek satırla, bir benzetmeyle kayıtlıdır. Onun neye benzediği, nasıl yaşayıp öldüğü, hangi anlatının kahramanı olduğu üzerine birincil bir metin ya da başlıca araştırma kaynaklarımızda (Ögel’in iki cildi, İnan, Çoruhlu, Bayat, Dilek, Kaşgarlı) bir kayıt yoktur. Site bu boşluğu doldurma cümlesiyle kapatmaz.

Buna karşılık, Türk ve Önasya geleneğinde adı ve kaydı belli olan efsanevi kuşlar vardır ve Konrul bunlarla karıştırılmamalıdır. Ögel, Önasya’nın başlıca efsanevi kuşunun Anka olduğunu, Türklerin bu kuşa Farsça ve Arapça adları birleştirerek Zümrüdüanka dediğini, aynı kuşun İran mitolojisinde Simurg (Sireng) adıyla anıldığını yazar; Hüma kuşuna ise Türklerin Kumay dediğini kaydeder.[3] Bir başka gerçek Türk kuş adı Kerkes’tir; Kaşgarlı’nın 11. yüzyıl sözlüğünde “Kerkes kuşu, yüksek kalıg’dan (gökten) çakar” diye geçer. Yani “Türk efsanevi kuşu” arayan biri için kayda geçmiş adlar Toğrıl, Kongrıl, Kerkes ve İran’dan alınan Zümrüdüanka/Simurg ile Hüma/Kumay’dır.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

Konrul, son yılların popüler mitoloji sözlüklerinde çoğu zaman ayrıntılı bir “küllerinden yeniden doğan kuş” olarak, kimi zaman Kerkes’le eşleştirilmiş dişi-erkek bir çift halinde anlatılır. Bu geniş anlatının hiçbir parçası, taradığımız birincil metinlerde ya da başlıca akademik kaynaklarda geçmez; kaydedilmiş tek şey, Reşideddin’in Kongrıl’ı Toğrıl’a ve Anka’ya benzeten cümlesidir. Ateşten yeniden doğuş motifi Anka ve Phoenix anlatılarına aittir; onu doğrudan Konrul’a mal etmek, bir benzetmeyi bir mitolojiye çevirmek olur.

İkinci hata yazımdadır. Kaynaktaki biçim “Kongrıl”dır; “Konrul” bugünkü yaygın söyleyiştir. İki adı ayrı iki kuş sanmak yanlıştır, ama modern yazımın taşıdığı zengin hikayeyi de eski kayda geri yüklememek gerekir. Son olarak, Konrul bir Anka ya da Simurg değildir; kaynak onu yalnızca Anka’ya “benzetir”, onunla bir tutmaz.

İlgili maddeler

Konrul’un ikizi Toğrıl, Ögel’in tartışmasında Deli Dumrul ile aynı bölümde ele alınır; Ögel, “Toğrul” ile “Dumrul” adları arasında bir bağ arar. Konrul’un asıl komşuları ise adı ve kaydı belli öbür efsanevi kuşlardır: Anadolu’nun Zümrüdüanka’sı, İran’ın Simurg’u, Hüma/Kumay ve Kaşgarlı’nın andığı Kerkes. Bu kuşların künyeleri açıldıkça Konrul, aralarındaki en ince kayıtlı ama en çok konuşulan ad olarak buraya bağlanacaktır. Kuşun ilk kez benzetildiği anlatı dünyası için Dede Korkut Hikayeleri’ne bakılabilir.