Turali ismi: eski Türkçe kök ve kaynak durumu

Turali adı nedir

Turali ismi, Dede Korkut Kitabı’nda “Kan Turali” obeğinin ikinci öğesi olarak geçen bir özel addır. Adın bu metinde bulunduğu, Ergin neşrinin makine taramasıyla saptanmıştır[1]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1. Geçişlerin sayfa numaraları henüz tek tek elle doğrulanmadı. Bu nedenle maddede sayfa numarası yazmıyoruz.

Bu madde kelimeyi ele alır. Kan Turali’nın hangi boyda yer aldığı ve hikayede ne yaptığı kahramanlar bölümünün konusudur. Kitabın kişilerini oradan izlemek isteyen okur Dede Korkut ve Salur Kazan maddelerine geçebilir. Burada yalnızca adın yazımı, geçtiği metin ve kök durumu işlenir.

Yazım konusunda bir ayrım gerekiyor. Sitedeki başlık ve adres “Turali” biçimindedir, çünkü adres yapısı Türkçe harfleri sadeleştirir. Kaynaktaki yazım ise sayfa görüntüsünden doğrulanmadan kesin olarak söylenemez. Bu yüzden gövdede sitenin kullandığı yazım ile kaynağın yazımı birbirine karıştırılmaz.

Kayıttaki yeri

Adın hangi metinde geçtiğini ayırmak, kök sorusundan önce gelir. Taradığımız Orhun metninde Turali adı geçmez[2]Orhun Abidelerihaz. Muharrem ErginKatman 1. Dede Korkut Kitabı’ndaki kayıt ise elimizdeki tek doğrudan dayanaktır. Orhun ile Dede Korkut arasında bu adı birbirine bağlayan bir kaynak bulamadık ve madde böyle bir bağ kurmaz.

Eski yazı alanındaki dizi bu duruma göre okunmalıdır. Ad yazıtta görülmediği için kartta gösterilen harf dizisi, adın harf karşılıklarıyla yazıya çevrilmiş halidir. Yazıtta ya da başka bir eski belgede görülen bir yazım olarak sunulmuyor, alan da bu yüzden “modern yazıçevrim” olarak işaretli.

Aynı metinden çıkan diğer adlar için yazılmış maddeler Dirse ve Uruz sayfalarındadır. Üçü aynı şablonla yazıldığı için okur kök, eski yazı ve ilk kayıt alanlarını yan yana karşılaştırabilir.

Kök sorusu ve kaynak durumu

Frontmatter’daki “kökeni tartışmalı” ifadesi, kaynaklarda bir tartışma bulunduğunu anlatmaz. Şablonun belirsiz kökler için kullandığı sabit etikettir ve bu adda anlamı şudur: taradığımız sözlüklerde Turali için güvenilir bir karşılık gösteremedik.

Turali ismi için eski Türkçe kök araması, adı kök ve ekten oluşan bir yapı olarak çözmeyi dener. Böyle bir çözümlemede akla Eski Türkçe bir tur- kökü gelebilir. Bu yalnızca araştırma yönüdür ve kaynakla doğrulanmış bir bulgu sayılmaz. Çözümlemeyi sağlamlaştırmak için iki iş gerekir.

İlki Clauson’un etimoloji sözlüğünde ilgili maddeyi bulup sayfa görüntüsünden okumaktır. Elimizdeki Clauson dosyasında iki sütun iç içe geçmiş ve transkripsiyon işaretleri bozulmuştur[3]An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century TurkishGerard ClausonKatman 3. Madde aramaya yarar, ama biçim ya da anlam cümlesi bu dosyadan atıfla verilemez.

İkincisi ek çözümlemesidir. Bunun için Erdal’ın Eski Türkçe sözcük yapımı üzerine kitabı gerekir. Elimizdeki nüsha saf tarama görüntüsüdür ve metin katmanı yoktur[4]OTWF-MARC-1991Katman 3. Önce metin çıkarımı yapılmalı, sonra ekler incelenmelidir.

Bu iki iş yapılana kadar adın kökü hakkında yazılacak her cümle tahmin olur. Tahmini olgu gibi yazmak sitenin kaynak kuralına aykırıdır. Bu yüzden maddede ne bir anlam cümlesi ne de adı bir etnonime bağlayan bir açıklama bulunur. Anlam alanı da aynı gerekçeyle kaynak durumunu bildirir.

Oğuz boylarını inceleyen Sümer monografisinde Turali’nın geçip geçmediğine de henüz bakılmadı. Kitapta özel adlar harf aralıklı dizildiği için arama bu dizime göre yapılacak. Bakılana kadar adın Oğuz boyları içindeki yeri hakkında cümle kurmuyoruz.

Bugünkü kullanım

Nüfus kayıtlarından üretilen en çok verilen bebek isimleri listesi yalnızca her yılın ilk otuz adını içerir. Turali’nın bu listelerde yer alıp almadığına bakılmadı. Bu yüzden bugünkü yaygınlığı hakkında sayı ya da eğilim yazmıyoruz. Kurum adı ve erişim tarihi eklenerek yapılacak bir kontrol bu bölümü tamamlayacak.

Bizden okuma

Turali örneğinde iki ayrı iddia yan yana durur ve ikisinin kanıt yükü aynı değildir. Adın Dede Korkut Kitabı’nda geçtiği, kitabın kendisinden okunabilir. Adın kökü ise sözlük ve ek çözümlemesi ister, elimizdeki dosyalar bunu şu an sağlamıyor. Bir okur adın anlamını sorduğunda en doğru cevap, adın Kan Turali obeğinde geçtiği ve kökü için güvenilir bir karşılığın gösterilemediğidir.

Maddeyi bu yüzden kısa tuttuk. Kaynaksız bir anlam cümlesi, ad arayan ebeveyni ya da araştırmacıyı yanlış bilgiyle baş başa bırakırdı. Clauson maddesi sayfa görüntüsünden okunduğunda ve Erdal’ın kitabı metne çevrildiğinde bu bölüm yeniden yazılacak.

Sonraki adım

Adların Dede Korkut hikayelerinde nasıl geçtiğini görmek için Dede Korkut Hikayeleri sayfasını açın. Diğer ad maddelerine isimler bölümünden ulaşabilirsiniz.