Börübars: Kaynağı Belirsiz Bir Karma Yaratık Adı

Adın dolaşımdaki tanımı

Börübars, Türk mitolojisi üzerine hazırlanan bazı popüler derleme ve sözlüklerde kurt ile ayının birleşiminden oluşan bir yaratık adı olarak anılır. Ad, eski Türkçede kurt karşılığı kullanılan börü ile, kimi okumalarda kaplan ya da güçlü yırtıcı hayvan anlamına gelen bars sözcüklerinin bileşimi gibi görünür. Ne var ki bu okuma şimdilik bir izlenimden ibarettir: sözcüğün Divanü Lugati’t-Türk ya da Clauson’un etimoloji sözlüğü gibi birincil dizinlerde madde başı olarak yan yana geçtiğini gösteren bir kayıt henüz taranmadı. Böyle bir tarama yapılmadan “börü ve bars’ın bileşimidir” cümlesi bir olgu değil, bir varsayım olarak kalır.

Adın kendisi de geniş çapta belgelenmiş değildir. Kurt-ayı karışımı bir canavar tasviri, Türk ve komşu Moğol anlatı dünyasında karma hayvan figürlerinin bir örneği olarak akla yatkın durur; bu coğrafyanın folklorunda insan-hayvan ve hayvan-hayvan karışımı varlıklara sık rastlanır. Ama akla yatkınlık kanıt yerine geçmez. Elde, adın hangi derlemeden, hangi bölgeden ya da hangi yüzyıldan geldiğini gösteren izlenebilir bir kaynak yok; ad şu an için kulaktan kulağa aktarılan bir liste maddesi durumunda duruyor. Bazı popüler sözlükler kelimeyi tek cümlelik bir tanımla geçiştirir, kaynağını göstermez; bu da maddeyi doğrulanmış bir olgudan çok, dolaşımdaki bir iddia sınıfına sokar.

Bu tür belirsizlikler nadir değildir. Popüler mitoloji içeriklerinde sık karşılaşılan bir örüntü, bir sözlükte geçen ilginç bir adın hiçbir açıklama olmadan onlarca başka listeye kopyalanmasıdır; her kopyalama adı biraz daha “bilinen bir gerçek” gibi gösterir, oysa zincirin başında hala tek bir kaynaksız cümle durur. Börübars’ı ayrı bir madde olarak ele almanın nedeni de budur: adın popülerliği ile adın doğrulanmışlığı aynı şey değildir. Bileşke bir adın gerçek olması için, adı oluşturan iki sözcüğün ayrı ayrı var olması yetmez; iki sözcüğün tarihi bir metinde yan yana, tek bir varlık adı olarak kullanıldığının gösterilmesi gerekir. Börü ve bars sözcüklerinin her biri eski Türkçede ayrı ayrı kullanılmış olabilir; bu, ikisinin birleşip börübars adını oluşturduğu anlamına gelmez.

Kurt kültürünün doğrulanmış zemini

Börübars adının arkasındaki kurt (börü) unsuru farklı bir kategoride durur. Kurt, Türk inanç dünyasında soy atası ve yol gösterici ruh olarak sağlam bir kaynak zeminine sahiptir. Abdülkadir İnan’ın şamanizm üzerine hazırladığı temel çalışma, kam ve ruh anlatılarında kurdun taşıdığı konumu bu zeminin bir parçası olarak kaydeder[1]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Göktürk türeyiş anlatısında geçen dişi kurt figürü de Çin kaynaklarına dayanan modern araştırmalarda ayrıca ele alınır; Hayrettin İhsan Erkoç’un derlediği çalışma, bu türeyiş anlatısının hangi Çince metinlere dayandığını satır satır gösterir[2]Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk MitleriHayrettin İhsan Erkoçs. 51-82Katman 2.

Bu iki kaynak birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo nettir: kurdun soy atası ve türeyiş figürü olarak taşıdığı ağırlık, tek bir efsaneye değil, birbirini destekleyen birden fazla metne dayanır. Ayı ile kurulan bileşke ise bu tablonun dışında kalır. Ayının Türk inanç anlatılarında bağımsız bir yeri vardır, fakat kurtla birleşip tek bir yaratık adı oluşturduğuna dair aynı yoğunlukta bir kayıt şimdilik yoktur. Bir sözcüğün iki parçasından biri sağlam kaynaklıyken diğer parçası ve bileşkenin kendisi kaynaksız kalabilir; börübars tam olarak böyle bir durumda durur. Bu, adın yanlış olduğu anlamına gelmez, yalnızca henüz kanıtlanmadığı anlamına gelir. Kurt kültünün gücü, bileşke adın doğruluğuna otomatik olarak taşınmaz; iki iddia ayrı ayrı sınanır.

Bu tür totemsel kurt anlatıları yalnızca köken efsanesiyle sınırlı kalmaz; kam ve ruh dünyasıyla ilgili anlatılarda kurdun koruyucu ve yol gösterici bir ruh olarak da anıldığı kaydedilir[1]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Börübars adının çekiciliği de büyük ölçüde bu köklü arka plandan gelir: kurdun taşıdığı ağırlık, yanına eklenen her yeni bileşene bir miktar güven taşır gibi görünür. Ama bu, ödünç alınmış bir güvendir; bileşkenin kendisi ayrı bir sınav gerektirir.

Doğrulanamayan bileşke ve temkinli okuma

Bu noktada yapılması gereken şey, adı sessizce silmek ya da doğrulanmamış haliyle kesin bir tanım gibi sunmak değildir; aradaki boşluğu göstermektir. Börübars adı bazı popüler mitoloji sözlüklerinde geçer, ama bu sözlükler madde düzeyinde hangi kaynağa dayandıklarını izlenebilir kılmaz. Bir maddenin hangi kaynaktan geldiği belli değilse, o madde başlı başına kanıt sayılmaz. Benzer bir durum Oğuz boy tamgalarını yıldız kümeleriyle eşleştiren bazı derlemelerde de görülür: ilginç bir iddia bir sözlükte yer alabilir, ama izlenebilir bir kaynağa bağlanmadan olgu statüsü kazanmaz.

Sözlük katmanının tam taranması bu boşluğu kapatabilir. Divanü Lugati’t-Türk’te bars maddesinin nasıl tanımlandığı, Kutadgu Bilig’in Kaçalin neşrindeki geçişleri ve Clauson’un sözlüğündeki börü ile bars maddelerinin birbirine yakın bir bileşke önerip önermediği henüz denenmedi. Bu tarama yapılır ve iki sözcüğün tarihi bir metinde yan yana, bileşik bir ad olarak geçtiği gösterilirse börübars maddesi güncellenip sağlam bir künyeye dönüşebilir. Şimdilik elde olan, kurdun sağlam zemini ile dolaşımdaki bir adın arasındaki mesafedir. Bu mesafe küçümsenecek bir ayrıntı değildir: bir sitenin kaynak disiplini, tam da böyle sınır durumlarda neyi yazıp neyi beklemeye aldığında sınanır.

Bu site, dolaşımda olup kaynağı gösterilemeyen adları tamamen görmezden gelmez; iddiayı adıyla anar ve doğrulanmadığını açıkça işaretler. Aynı yöntem, kaynağı izlenemeyen başka canavar ve sembol adları için de geçerlidir: madde açılmadan önce iddianın nereden geldiği aranır, bulunamazsa madde beklemeye alınır ya da doğrulanmamış etiketiyle böyle ele alınır.

Karma yaratık kategorisiyle ilgilenen okur, aynı sınıftaki örnekleri /varliklar/ silosunda karşılaştırabilir; kartal-aslan bileşkesi konrul maddesi, izlenebilir kaynağa dayanan bir bileşke künyesinin nasıl göründüğünü gösterir. Börübars adını birincil bir metinde bulan okur, bu künyenin güncellenmesi için o kaydı bildirebilir.