Bars: Türk mitolojisinde leopar ve kaynakları

Bars nedir

Bars, Türkçede leopar anlamına gelen yırtıcı kedinin adıdır. Divanü Lugati’t-Türk’te bars maddesi yer alır ve hayvanı leopar olarak tanıtır[1]Divanü Lugati't-TürkKaşgarlı Mahmud, çev. S. Erdi, S. T. YurteserKatman 1. Bu sayfada kullanılan nüsha Kabalcı Yayınevi’nin Seçkin Erdi ile Serap Tuğba Yurteser tarafından hazırlanan modern Türkçe uyarlamasıdır, Besim Atalay neşri sayılmaz. Bu nedenle sözlüğün ifadeleri tırnak içinde verilmiyor, yalnızca maddenin anlamı aktarılıyor.

Sözlük maddesi hayvanı adlandırır. Güç, asalet ve totem gibi yorumlar ise sonradan araştırmacılar tarafından eklenmiştir. Bars adının geçtiği her yerde bir totem inancı aramak yanlış okuma olur, çünkü bir ad hayvana duyulan hayranlıktan da verilmiş olabilir.

Sembol olarak bars

Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi’nde barsı güç ve asaletle ilişkilendirir ve kahramanlara verilen lakaplar arasında sayar[2]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2. Bu tespit Ögel’e aittir ve sayfada bir araştırmacı yorumu olarak yer alır. Kullanılan nüsha eserin I. cildidir, cilt II’nin sayfa numaraları ayrı işlediği için atıf yalnızca bu cilde yapılır.

Ögel’in lakap tespiti iki biçimde okunabilir. Bir kahraman çevik ve güçlü olduğu için Bars adını almış olabilir. Ad da ona bu nitelikleri kazandırmış olabilir. Kaynaklar bu sırayı göstermez. Bu okuma bizim yorumumuzdur ve yeni bir olgu iddia etmez.

Lakap, kişiye çevresinin taktığı addır ve taşıyıcısının kendi seçimi olmayabilir. Bir hayvan adının lakap olarak kullanılması, bir boyun ya da ailenin kimliğini o hayvan üzerinden kurduğu anlamına gelmez. Totem iddiası ayrı bir kanıt ister ve Ögel’in kaydı bu kanıtı tek başına sağlamaz.

Mitoloji sözlüğünde bars

İbrahim Dilek’in Türk Mitoloji Sözlüğü barsı hayvan ve sembol olarak ele alan bir madde içerir ve maddede kültürel bağlamına da değinir[3]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Sözlük Altay, Yakut ve Sibirya sahasının mitolojik terimlerini madde madde derler ve her maddenin sonunda kaynakçasını verir. Bars maddesinin kaynakçası, hangi anlatıların hangi derlemelere dayandığını izlemek isteyen okur için en kısa yoldur.

Dilek’in maddesi bu sayfada yalnızca hayvan ve sembol tanımı kadar kullanılıyor. Maddeden bir boy adı, bir tören ya da bir destan kişisi aktarılmıyor. Böyle bir aktarma, maddenin ilgili sayfası basılı nüshadan okunup doğrulandıktan sonra yapılabilir.

Üç kaynağın birlikte söylediği

Üç kaynak barsı üç ayrı katmanda anar. Divanü Lugati’t-Türk hayvanın adını ve anlamını verir. Ögel adın kahramanlık lakabı olarak kullanıldığını kaydeder. Dilek ise barsı mitoloji terimleri arasında hayvan ve sembol olarak tanımlar. Sıralama bir zincir gibi okunabilir: önce hayvan tanınır, sonra adı güç çağrışımıyla insanlara verilir, en sonunda bu çağrışım sözlükte sembol olarak kayda geçer. Bu zincir bizim okumamızdır. Kaynakların hiçbiri bu sırayı kendi başına ileri sürmez.

Bu okuma bir sınır da çizer. Sözlük maddesi ile araştırmacı yorumu aynı ağırlıkta değildir. Birincil katmandaki kayıt yalnızca barsın leopar olduğunu söyler. Güç ve asalet çağrışımı ikincil literatürden gelir.

Bu sayfada yer almayan anlatılar

Barsın kurt ile karışık bir yaratık olarak anlatıldığı, belirli boyların onu koruyucu ruh saydığı ya da bir destan kahramanının bu adı taşıdığı yönündeki anlatılara bu sayfada yer verilmedi. Kullanılan üç kaynakta bunların karşılığı gösterilmedi ve kaynaksız bir iddia bu sitede yer bulmaz. Böyle bir anlatıyla karşılaşırsan hangi metinde, hangi boyda ve hangi sayfada geçtiğini sor.

İlgili maddeler

Hayvan biçimli figürler Varlıklar bölümünde toplanır. Aynı bölümdeki Türk mitolojisinde geyik maddesi, bir hayvanın mitolojik anlatılardaki yerini bars ile aynı yöntemle, yani kaynağa bağlı olgu ve yorum ayrımıyla ele alır.

Bars kelimesinin bir ad olarak taşınmasını ve kullanım geçmişini görmek için Bars adı künyesine geç.