Deli Dumrul

Ad ve köken

Deli Dumrul, Dede Korkut Kitabı’nda Duha Koca’nın oğludur. Buradaki “deli” akıl noksanı değil, Oğuz anlatısının yiğide taktığı bir sıfattır: pervasız, gözüpek, sınır tanımaz. Aynı kitapta Deli Karçar da vardır; “deli” bu erlerde bir övgü tonu taşır, ölçüsüzlüğü de içine alan bir cesaret demektir. Dumrul ise kişi adıdır. Yani ad, daha ilk duyuşta bir karakter tarifidir: haddini bilmeyen bir yiğit.

Bahaeddin Ögel, “Dumrul” adının aslında bir avcı kuş adı olan “Toğrul”dan gelmiş olabileceğini, Arap yazısında bir noktanın düşmesiyle “Toğrul”un “Dumrul” okunabileceğini öne sürer; aynı tartışmada Türklerin efsanevi kuşu Konrul (kaynaktaki biçimiyle Kongrıl) da anılır.[5] Bu, eğlenceli bir tartışmadır ama boyun kendisi için gerekli değildir; biz burada elimizdeki Dede Korkut metnine sadık kalıyoruz.

Kaynaklarda geçişi

Boy, Deli Dumrul’un bir kuru çayın üstüne kurduğu köprüyle açılır. Geçenden otuz üç akçe alır, geçmeyeni döve döve kırk akçe alırdı. Bunu para için yapmaz; benden güçlü, benden deli bir er var mı ki çıkıp benimle dövüşsün, erliğim Ruma Şama ün salsın diye yapardı.[1] Yani köprü bir tuzak değil, bir meydan okumadır.

Bir gün köprüsünün yanındaki obada bir yiğit ölür. Dumrul feryadı duyup gelir, yiğidi kimin öldürdüğünü sorar; canını al kanatlı Azrail’in aldığını söylerler. Buna öfkelenir: Azrail dediğiniz kim oluyor da adamın canını alıyor, Tanrı onu gözüme göstersin, dövüşeyim, o güzel yiğidin canını kurtarayım der. Bu söz Tanrı’ya hoş gelmez; Azrail’e, o deli kavatın gözüne görün ve canını al diye buyurur.[2]

Azrail sofrasında beliriverince Dumrul’un gören gözü görmez, tutan eli tutmaz olur. Önce kılıç çeker, Azrail bir güvercine dönüp pencereden uçar; Dumrul doğanıyla ardına düşer. Dönerken Azrail atının gözüne görünür, at ürker, Dumrul’u yere vurur. Azrail ak göğsüne çöker. Demin böbürlenen yiğit şimdi yalvarır. Azrail, bana değil Allah’a yalvar, ben de bir emir kuluyum der; Dumrul da canı verenin de alanın da Allah olduğunu kabul edip yüzünü Tanrı’ya döner.[3]

Tanrı’ya bu dönüş hoş gelir: madem birliğimi bildi, canına karşılık bir can bulsun, kendi canı azat olsun buyurur. Dumrul önce babasına gider, can ister; babası “dünya tatlı, can aziz” deyip vermez, anana git der. Anası da vermez. En sonunda karısına gider, iki oğlunu ısmarlar, veda eder. Kadın ise “senin o namert anan baban bir canda ne var ki sana kıyamamışlar” deyip canını seve seve verir. Bu vefa Tanrı’ya hoş gelir; Azrail’e Dumrul ile karısının değil, canını esirgeyen ananın babanın canını almasını buyurur, çifte yüz kırk yıl ömür bağışlar.[4]

Böbürlenmeden boyun eğmeye

Boyun ağırlığı dövüş sahnesinde değil, bir yiğidin kendini nasıl gördüğüyle ölümün ona ne yaptığı arasındaki mesafededir. Dumrul köprüsünü kurup dünyaya meydan okurken erliğini kendi malı sanır; canı kendisinin, kılıcı her derde deva gibidir. Azrail’i kılıçla karşılayınca öğrendiği şey tam da bunun tersidir: canın sahibi o değildir. Anlatı onu bir düşmanla değil, pazarlık edilemez olanla karşılaştırır ve böbürlenen dili yavaş yavaş yalvaran bir dile çevirir. Sonunda kazandığı şey güç değil, doğru yere boyun eğmektir.

İkinci ağırlık merkezi vefa sınavıdır. Can karşılığı can arandığında kan bağı tutmaz: baba da ana da “can aziz” der. Tutan tek bağ, kan değil seçilmiş olandır; canını veren, el kızı karısıdır. Boy böylece iki ölçüyü yan yana koyar, yiğitliğin ölçüsü ile sadakatin ölçüsü, ve ikincisini birincinin üstüne yazar.

Anlatının bir katmanı da açıkça İslamidir: Azrail, Allah Taala, emir kulu olmak. Bu terimler daha eski bir “ölümle boy ölçüşen alp” çekirdeğinin üzerine geçmiştir; Dumrul’un dönüşümü, o eski gözüpekliğin yeni inancın diline tercüme edildiği yerdir. Biz burada yalnızca elimizdeki metnin, yani Dede Korkut Kitabı’nın anlattığını veriyoruz; bu katmanların tarihsel sırasını kesinlemek ayrı bir iştir ve onu kapatmıyoruz.

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

Deli Dumrul çoğu zaman kısaca “Azrail’le güreşen deli” diye anılır. Bu, boyu bir kabadayılık sahnesine indirger ve asıl konusunu siler: bir yiğidin, canın sahibi olmadığını öğrenişini ve kan bağının değil vefanın sınandığı sahneyi. Bir başka yaygın hata “deli” sözünü akıl hastalığı sanmaktır; Oğuz dilinde bu sıfat gözüpek yiğide takılan bir övgüdür. Dumrul deli değil, haddini geç öğrenen bir alptır.