Ülgen: Kaynaklarımızdaki Durumu

Ülgen için kaynak durumu

Ülgen, Türk mitolojisi anlatımlarında geçen, taradığımız kaynaklarda karşılığı bulunamayan bir addır. Bu sayfa bir figürün tanıtımı olarak yazılmadı, bir kaynak durumu kaydıdır. Ad hakkında kaynaklı tek bir cümle kuramıyoruz, çünkü elimizdeki eserlerin hiçbirinde Ülgen’e ait bir satırı sayfa numarasıyla birlikte okuyup doğrulamadık.

Bu yüzden sayfada figürün görevi, yeri, sıfatı ya da ilişkileri anlatılmıyor. Okurun “Ülgen nedir?” sorusuna bu aşamada verebileceğimiz dürüst cevap budur ve bu cevap da bir bilgidir: hangi eserlere baktığımız, hangilerine bakmadığımız ve neyi yazmadığımız açıkça görülsün.

Kayıtta ne var

Kaynak defterimizde Ülgen adına en yakın duran eser, İbrahim Dilek’in Türk Mitoloji Sözlüğü’dür. Sözlük Altay, Yakut ve Sibirya sahasının mitolojik terimlerini madde madde derler ve her maddenin sonuna kaynakça koyar[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Bu bilgi eserin kapsamını anlatır. Sözlükte Ülgen maddesi bulunup bulunmadığını ve bulunuyorsa ne dediğini bu kayıtta okumadık, o yüzden maddeden hiçbir cümle aktarmıyoruz.

Bahaeddin Ögel’in iki ciltli Türk Mitolojisi ile Abdülkadir İnan’ın Tarihte ve Bugün Şamanizm kitabı da defterde duruyor. İkisinde de Ülgen’e dair bir sayfa okunmadı. Ögel’in iki cildinin sayfa numaraları ayrıdır ve cilt karıştırılırsa atıf yanlış çıkar, bu yüzden hangi ciltte arama yapılacağı da önce belirlenmeli. İnan’ın kitabında sayfa kaydırması zayıf işaretlidir, ilk atıftan önce bir sayfanın elle doğrulanması gerekir. Bu koşullar sağlanmadığı için üç esere de bu sayfada olgu cümlesi bağlamıyoruz, frontmatter’daki kaynak satırları da yalnızca “bu kayıtta bu eserden Ülgen’e dair kaynaklı cümle çıkarılamadı” der.

Sınırı bir kez daha açık yazalım. Ülgen adının Orhun yazıtlarında ya da Dede Korkut’ta geçtiğini yazmıyoruz, çünkü bunu gösteren bir kaydımız yok. Adı bir yazıtta ya da destanda gördüğünü söyleyen bir metinle karşılaşırsan, eserin adını ve satırını iste. Satır gösterilemiyorsa iddia bu sayfaya girmez.

Ad ve köken

Ülgen adının kökeni tartışmalıdır. Bunun nedeni teknik: Eski Türkçe kök sorularında ilk başvurulacak eser Clauson’un etimoloji sözlüğüdür, ama elimizdeki taranmış nüshada transkripsiyon işaretleri bozulmuş ve iki sütunlu dizgi satırları iç içe geçirmiştir. Aynı sözlüğün söz dizini maddenin hangi sayfada aranacağını gösterir, biçimi ya da anlamı vermez. Sayfa görüntüsüne bakılıp elle okunmadıkça bir kök ya da anlam yazmak, kaynağı gösterilemeyen bir cümle yazmak olur.

Dolaşan anlatılar

Ülgen hakkında internette ve popüler yayınlarda çeşitli anlatılar dolaşıyor. Hangi eserden geldiklerini gösteremediğimiz için bunları aktarmıyoruz. Sitenin kuralı basit: bir cümle bir eserin bir sayfasına bağlanabiliyorsa sayfaya girer, bağlanamıyorsa dayanaksız kalır. Popüler derlemeler ve dergiler bizde yalnızca dolaşımdaki iddiayı tespit etmek için okunur ve atıf taşımaz. Okurun karşılaştığı bir iddianın aslını bulabilmesi için bu sayfa, o iddiayı doğrulanmış bilgiyle yan yana koymak yerine boş bırakmayı seçiyor.

Bizden okuma

Bu kayıt kısa, çünkü doldurulabilecek tek yer kaynaksız cümledir. Bunun okura bir faydası var: sayfayı okuyan kişi Ülgen için elle açılacak üç kapıyı görüyor. Dilek’te maddenin var olup olmadığına, Ögel’de hangi ciltte ve hangi bölümde işlendiğine, İnan’da kam ayinleriyle ilgili bir satır bulunup bulunmadığına bakılacak. Her kapı ayrı bir doğrulama gerektirdiği için sonuçlar sayfaya tek tek, kendi sayfa numaralarıyla girecek. Bu yüzden bugünkü boşluk, ileride yazılacak bir kunyenin hangi cümleleri taşıyabileceğini baştan belirliyor.

Bu okuma yeni bir olgu iddia etmiyor. Yalnızca elimizdeki kayıtların neyi desteklediğini ve neyi desteklemediğini sıralıyor.

İlgili maddeler

• Mitoloji: silonun giriş sayfası
• Kam nedir: kam kavramı kendi kaynaklarıyla ayrı işleniyor
• Kayra Han: kaynaklı bir madde olarak okunabilir, Ülgen ile ilişkisi bu sayfada ele alınmıyor
• Ayısıt: kaynaklı bir Altay derleme adı
• Umay: kaynaklı bir gök-yer figürü maddesi

Bu sayfadaki atıfların hangi eserlere dayandığını ve hangi eserlerin yalnızca yön bulmak için kullanıldığını görmek için kaynaklar sayfasını aç.