Basat
Basat, Dede Korkut Kitabı'nda Oğuz'un yiğitlerinden biridir. Aruz Koca'nın çocukken kaybolup bir aslan tarafından büyütülen oğludur; Dede Korkut onu insanlığa döndürür, sonra kardeşinin öcünü almak için tek gözlü dev Tepegöz'ü öldürür.
Ad ve köken
Basat, Dede Korkut Kitabı’nda Oğuz beyi Aruz Koca’nın oğludur; ama çocukluğu insanlar arasında geçmez. Bir göç sırasında, Oğuz düşman baskınıyla ürküp kaçarken Aruz’un küçük oğlu yolda düşer. Onu bir aslan bulur, alıp besler ve kendi yatağında büyütür.[1] Basat’ın hikayesi, bu yüzden bir yiğitlik hikayesinden önce bir aidiyet hikayesidir: kime ait olduğu baştan belli değildir.
Kaynaklarda geçişi
Yıllar sonra Oğuz, sazlıktan çıkan tuhaf bir varlık duyar: “yürüyüşü adam gibi”, ama at basıp kan içen bir yaratık. Aruz, kaybettiği oğlu olabileceğini anlar; yiğitler aslanın yatağından oğlanı tutup getirir. Ama oğlan durmaz, tekrar tekrar aslanın yanına kaçar. Bunun üzerine Dede Korkut gelir ve ona şunu söyler: “Oğlanım, sen insansın; hayvanla arkadaş olma, gel güzel ata bin, güzel yiğitlerle at koştur.”[2] Bu sözlerle oğlan insanlığa döner, ad alır ve Oğuz’un yiğidi olur.
Basat’ın asıl sınavı sonra gelir. Oğuz’u yıllarca haraca bağlayan tek gözlü dev Tepegöz, onun kardeşi Kıyan Selçuk’u da öldürmüştür. Basat, kardeşinin öcünü almak için Tepegöz’ün karşısına çıkar ve onu tek zayıf yerinden, yani o tek gözünden alt eder.[3]
İki liminal çocuk
Basat’ı asıl ilginç kılan, Tepegöz’ün aynası olmasıdır. İkisi de insan toplumunun dışında büyür: Basat bir aslanın yanında, Tepegöz Aruz’un evinde bir canavar olarak. Ama yolları terstir. Basat vahşiden gelir ve insanlığa döner; onu geri çağıran, Dede Korkut’un sözüdür. Tepegöz ise insanların arasında büyür ve canavarlaşır. Anlatı ikisini de aynı ocaktan, Aruz’un evinden geçirir, sonra birini kahraman, ötekini felaket yapar. Boyu bir düello sahnesi olarak değil, bu iki yolun karşılaşması olarak okumak daha doğrudur.
Basat’ın kazanma biçimi de anlamlıdır. Tepegöz’ü yüzük silaha kapattığı için kaba kuvvet işe yaramaz; Basat onu tek açık noktasından, aklıyla alt eder. Bu, Dede Korkut yiğitliğinin tekrar eden çizgisidir: güç değil, doğru yeri bilmek.
Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar
Basat çoğu zaman kısaca “Tepegöz’ü öldüren adam” diye anılır. Oysa boyun asıl konusu bir öç sahnesi değil, bir insanlaşma hikayesidir: vahşi büyüyen bir çocuğun söz ve topluluk yoluyla insana dönüşü. Basat’ı yalnızca devi öldüren yiğit olarak görmek, hikayenin asıl ağırlığını kaçırmak olur.