Bayülgen: kaynak durumu kaydı

Bu kayıt neyi söylüyor

Bayülgen, Altay sahası mitolojisiyle birlikte anılan, madde sayfası bizim kaynaklarımızda henüz doğrulanamamış bir addır. Bu sayfa bir figür anlatısı sunmaz. Elimizdeki kaynakların Bayülgen hakkında ne söylediğini gösteren bir kaynak durumu kaydıdır ve bu yüzden kısa tutulmuştur.

Kısa kalmasının nedeni basit. Bir figürün kökenini, işlevini ya da törenlerini yazmak için o figürün adının bir kaynakta, belirli bir sayfada, belirli bir cümlede geçtiğini görmek gerekir. Bayülgen için bu adım tamamlanmadı. Tamamlanmamış bir adımın yerine internette dolaşan anlatıyı koymak, bu sitenin yapmayacağı şeydir.

Sayfada yazılan her şey iki gruba ayrılır. Birinci grup, kaynak listemizin kendi kayıtlarından okunabilen bilgidir. İkinci grup, doğrulanmadığı için olgu olarak yazılmayan ve yalnızca dolaşımdaki iddia olarak anılan bilgidir.

Rüzgar ve fırtına çerçevesi

Bu madde için ilk önerilen çerçeve, Bayülgen’in rüzgar ve fırtına tanrısı olduğuydu. Bu nitelemeyi destekleyen bir kaynak satırı bulamadık. Dolayısıyla burada olgu olarak yazılmıyor.

Çerçevenin kaynaksız kalması, yanlış olduğunu da göstermez. Yalnızca bu sitenin onu doğrulayacak bir sayfa göstermediğini gösterir. Okur olarak sizin bakacağınız yer, ileride maddenin sayfası bulunduğunda atıfla birlikte yazılacak cümledir. O güne kadar “Bayülgen fırtına tanrısıdır” cümlesi bu sitede iddia olarak da yer almaz.

Benzer bir uyarı, genellemeler için geçerlidir. Bir figürün belirli bir çağdaki bütün topluluklarca anıldığını söylemek, topluluk, dönem ve yer bilgisi isteyen bir iddiadır. Bayülgen için bu üçlüyü kuran bir kaynağımız yok, bu yüzden böyle bir cümle de yazılmadı.

Ad ve kök

Adın yapısına ilişkin yorumlar, yani adın hangi öğelerden oluştuğu ve bu öğelerin ne anlama geldiği sıkça tekrarlanır. Bu sitenin kuralına göre bir adın kökü, ancak Clauson, Kaşgarlı Mahmud ya da Kutadgu Bilig gibi sözlük ve metin kaynaklarında bir satırı varsa yazılır. Bayülgen için böyle bir satırı gösteremiyoruz. Kök bilgisi bu nedenle kökeni tartışmalı olarak bırakılmıştır.

Bu karar, ad üzerine yapılan her yorumu dışarıda bırakır. Yorumlar vardır ve dolaşımdadır. Kaynağı gösterilemeyen yorum, ad kunyelerinde de aynı biçimde karşılanır.

Panteondaki yeri ve kam ayinleri

Bayülgen’in Altay panteonundaki yerine ilişkin sorular, yani hangi gök katıyla anıldığı, Kayra Han ile nasıl bir ilişki içinde olduğu ve Erlik ile karşıtlık kurulup kurulmadığı, ancak maddenin kendi metninde açıkça yazılıysa aktarılabilir. Bu metni henüz doğrulamadık. İlişkiler bu yüzden burada sıralanmıyor.

Kamların Bayülgen’e yönelik çağrıları ve ayinleri için de aynı durum geçerli. Kam, ruh, davul ve tören konuları Abdülkadir İnan’ın Tarihte ve Bugün Şamanizm kitabında işlenen başlıklardır; manifestimiz bu kitabı bu konuların temel kaynağı olarak kaydeder[2]Tarihte ve Bugün ŞamanizmAbdülkadir İnanKatman 2. Ancak kitapta Bayülgen adının geçip geçmediği henüz kontrol edilmedi. Bu yüzden İnan’a Bayülgen hakkında hiçbir cümle atfedilmiyor. Manifestte kitabın sayfa kaydırması da zayıf işaretli, ilk atıftan önce bir sayfanın elle doğrulanması gerekiyor.

Bu bağlamda Kam maddesi, kam kavramını kendi kaynaklarıyla anlatır. Bayülgen’le ilişkisini orada aramak yerine, önce kamın ne olduğunu oradan okumak daha sağlıklı olur: Kam nedir.

Hangi eserde aranacak

Bu madde için en uygun kaynak, İbrahim Dilek’in Türk Mitoloji Sözlüğü’dür. Manifestimiz bu eseri Altay, Yakut ve Sibirya sahası terimlerini madde madde derleyen, her maddenin sonunda kaynakçası bulunan bir sözlük olarak kaydeder[1]Türk Mitoloji Sözlüğüİbrahim DilekKatman 2. Bayülgen maddesinin bu sözlükte yer alıp almadığı, “Bay Ülgen” ve “Ülgen” yazımlarıyla elle aranacak. Sözlüğün iki sütunlu dizgisi nedeniyle arama sütunları ayıran bir okuma yöntemiyle yapılacak.

Bahaeddin Ögel’in Türk Mitolojisi’nin iki cildi de gök katı ve yaratılış anlatıları için bakılacak yerler arasında. Cilt I ve cilt II’nin sayfa numaraları ayrıdır ve karıştırılmayacak[3]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2. Bu eserin Bayülgen’i kapsadığı manifestte belirtilmiş değil, bakılacak yer olarak anılıyor.

Radloff ve Potanin derlemeleri Altay anlatıları için sıkça anılır. Bunlar kaynak defterimizde kayıtlı değil, bu yüzden atıf verilemez. Kaynakçasında adlarını gördüğümüz bir eser olursa, “şunun aktardığına göre” kaydıyla ve dolaylı olarak anılabilir.

Bizden okuma

Bayülgen gibi çok aranan bir ad için kaynaksız anlatı bulmak kolaydır. Zor olan, hangi cümlenin hangi sayfadan geldiğini göstermektir. Bu sayfa, o farkı yazı yazılmadan önce görünür kılıyor. Okur burada bir figür tanımı yerine, hangi bilginin neden henüz yazılmadığını okuyabilir.

Bu kayıt yeni bir olgu iddia etmez. Yazdığı tek şey, kaynak eşleştirmesinin henüz tamamlanmadığıdır.

İlgili maddeler

Kaynaklı olarak okunabilecek yakın maddeler şunlardır: Kayra Han, Ayısıt, Hayat Ağacı ve Yer-Su. Tüm kavram ve figür maddelerine mitoloji bölümünden ulaşabilirsiniz.

Bayülgen maddesinin basılı sayfasını elinizde bulunduran bir kaynak varsa, eser adı ve sayfa numarasıyla birlikte kaynaklar sayfasındaki iletişim yoluyla bize gönderin.