Oğuz Kağan Destanı: Kaynak Durumu ve Karşılaştırma Eksiği

Bu sayfa neyi kaydediyor

Oğuz Kağan Destanı, Oğuz anlatıları içinde anılan ve Uygur harfli nüshası ile Reşidüddin’in Cami’üt-Tevarih kaydı yan yana okunmak istenen, ancak bu karşılaştırma için gereken metinlerin kaynak defterimizde bulunmadığı bir destandır. Bu sayfa destanın özetini vermez. Taradığımız kaynakların neyi kapsadığını, neyi kapsamadığını ve karşılaştırmanın hangi metinler gelince yazılabileceğini kaydeder.

Konu iki ayrı metnin birlikte okunmasını gerektiriyor. Birinci metin Uygur harfli nüsha, ikincisi Reşidüddin’in Oğuz anlatısına ayırdığı bölüm. Kaynak defterimizde bu metinlerin ikisi de kayıtlı değil, ikisini birlikte ele alan bir makale ya da monografi de yok. Bu yüzden destanın olay örgüsüne, iki anlatım arasındaki ad ve yer farklarına ya da inanç çerçevesine dair tek bir cümle yazmıyoruz. Bu konularda yazılacak her cümle, kaynağı gösterilemeyen bir cümle olurdu.

Destanın adını arama motoruna yazan okur çoğunlukla bir özet bekler. Özet yazabilmek için önce hangi nüshaya dayandığımızı göstermemiz gerekir, gösterebileceğimiz bir nüsha ise defterde yok. Aşağıdaki üç kaynak satırının hiçbirinde sayfa numarası doğrulanmış değil; üçü de [sayfa DOĞRULANACAK] işaretini taşıyor ve bu işaret bilerek duruyor.

Başlıktaki “karşılaştırma eksiği” ifadesi, iki metnin kendisinin defterde bulunmamasını anlatıyor. Metinler gelmeden yapılabilecek tek iş, eksiği adıyla yazmak ve okurun yanlış bir özetle karşılaşmasını önlemektir.

Elimizdeki kaynaklar ne söylüyor

Defterde Oğuz sahasına dokunan birkaç kayıt var. Hiçbiri bu karşılaştırmayı tek başına kurmaya yetmiyor.

Faruk Sümer’in Oğuzlar monografisi, adı gereği Oğuz tarihlerini, boy teşkilatını ve destanlarını ele alıyor[1]Oğuzlar (Türkmenler)Faruk SümerKatman 2. Eserin Oğuz Kağan Destanı’na ayrılmış bir bölümü olup olmadığını, içindekiler ve indeks elle okunmadığı için söyleyemiyoruz. Metin okunur durumda, ancak özel adlar harf aralıklı dizilmiş; bir adı çıkarırken sayfa görüntüsüne bakmak gerekiyor.

Harf aralığı pratikte şu sonucu doğuruyor: dosyada bir adı düz yazımıyla aramak eşleşme vermeyebilir, çünkü ad harf harf ayrılmış biçimde kayıtlıdır. Kağan adını ya da destanın adını aramak isteyen biri, boşluklu yazımı da denemek zorunda kalır. Biz bu taramayı henüz yapmadık, bu yüzden “bu eserde yok” demiyoruz; yalnızca “okunmadı” diyoruz. Bu iki ifade aynı şey değildir ve sayfanın kaynak satırı da ikincisini söylüyor.

Bahaeddin Ögel’in Türk Mitolojisi’nin birinci cildi, başlığında “kaynakları ve açıklamaları ile destanlar” ifadesini taşıyor[2]Türk Mitolojisi, cilt IBahaeddin ÖgelKatman 2. İçinde bir Oğuz Kağan maddesi bulunup bulunmadığına henüz bakmadık. İkinci cilt ayrı bir kayıt olarak duruyor ve sayfa numaraları birinci ciltle karıştırılamaz.

Birinci cildin elimizdeki dosyasında basılı sayfa numarası, dosyanın sayfa sırasından 11 eksik. Kitabın 412. sayfası dosyada 423. sayfaya denk geliyor. Bir madde bulunduğunda atıf bu hesapla, basılı numara üzerinden yazılacak; dosyanın kendi sırası atıfa girmez. Maddenin hangi ciltte çıktığı da ayrıca not edilecek, çünkü iki cilt aynı başlığı taşıyor.

Muharrem Ergin’in Dede Korkut Kitabı neşri birincil metin katmanında kayıtlı[3]Dede Korkut Kitabıhaz. Muharrem ErginKatman 1. Bu kitap Oğuz anlatı dünyasının başka bir metnidir ve Oğuz Kağan Destanı’nın kaynağı olarak kullanmıyoruz.

Bu dosyada sayfa kaydırması pozitif, yani PDF kitabın başından başlamıyor; atıf vermeden önce bir sayfanın elle doğrulanması gerekiyor. Metinde ayrıca büyük İ harfleri Đ biçiminde görünüyor. Oğuz adı Dede Korkut metninde sık geçer, ancak adın geçmesi, bu metnin Oğuz Kağan Destanı’nı anlattığı anlamına gelmez. Ergin’in kitabına destanın karşılığı olarak başvurulursa, iki ayrı anlatı birbirine karışır.

Karşılaştırma için eksik olan metinler

Sayfanın yazılabilmesi için üç şey gerekiyor. İlki, Uygur harfli nüshanın tenkitli neşri ve transkripsiyonu; basılı sayfası ve satır numarası olan bir baskı olmalı. İkincisi, Reşidüddin’in Oğuz bölümünün güvenilir bir neşri ya da çevirisi. Üçüncüsü, iki metni birlikte değerlendiren ikincil bir çalışma.

Bu metinler olmadan karşılaştırma yazılırsa, iki anlatım arasındaki farklar bir ikincil yazarın ağzından aktarılmış olur. O zaman sitenin kendi okumasından değil, başkasının okumasının özetinden söz ediyor oluruz. Nüshanın bulunduğu yer, yazıldığı yüzyıl ve yazı türü gibi ayrıntıları da doğrulayamadığımız için yazmıyoruz.

Eksik metinler gelince fark cümleleri şu kalıpla yazılacak: Uygur harfli nüshada belli bir ad şu satırda geçer, Reşidüddin’de aynı yer şu sayfada başka bir adla anılır. Her iki tarafın locus’u ayrı satır olarak künyeye girecek. Modern çeviriler telifli olduğundan metin birebir aktarılmayacak, anlam kendi cümlelerimizle verilecek ve alıntı gerekirse 200 karakteri aşmayacak.

Sık yapılan bir hata, iki nüshanın aynı hikayeyi aynı sırayla anlattığını varsaymaktır. Bunu biz de varsayamıyoruz, çünkü sıralamayı gösterecek metin elimizde yok. Sayfa, iki nüshanın örtüştüğünü de ayrıştığını da söylemiyor.

Bu sayfa üç sınır koyuyor. Hangi anlatımın daha eski ya da asıl olduğu sorusunu açmıyoruz. Destanın kahramanını tarihi bir hükümdarla eşleştirmiyoruz. Destanı güncel siyasi bir tartışmaya bağlamıyoruz. Oğuz destanları milliyetçi kullanıma açık bir alan olduğundan, olgu ile yorum arasındaki çizgiyi burada ayrıca sıkı tutuyoruz.

Bu arada nereye bakılabilir

Oğuz anlatı dünyasında kaynaklı biçimde okunabilecek maddeler var. Destanlar bölümü tüm destan maddelerini topluyor. Kaynakları elimizde olan Oğuz anlatılarından biri Dede Korkut Hikayeleri maddesinde işleniyor; anlatıyı derleyen kişi ise Dede Korkut sayfasında ele alınıyor. Türeyiş anlatılarını yan yana görmek isteyen okur Türeyiş Destanı ve Ergenekon Destanı maddelerine geçebilir.

Bu sayfalar Oğuz Kağan Destanı’nı anlatmıyor; yalnızca komşu anlatıları gösteriyor. Dede Korkut hikayelerinde okunan bir olay ya da ad, bu destanın bir nüshasında geçiyormuş gibi taşınmamalı.

Uygur harfli nüshanın neşri ile Reşidüddin’in Oğuz bölümünün çevirisi kaynak defterine girdiğinde, bu sayfa durum kaydından karşılaştırma maddesine dönüşecek. Her fark o gün kendi sayfa ve satır numarasıyla yazılacak.

Oğuz anlatılarını şimdiden kaynaklı okumak için Dede Korkut Hikayeleri sayfasını açın.