Göç Destanı

Tanım

Göç Destanı, Uygurların eski yurtlarını bırakıp güneye, Turfan ve Beş-Balıg yöresine göç edişini anlatan Uygur destanıdır. Elimize bir bütün metin olarak değil, farklı kaynakların aktardığı rivayetler halinde ulaşmıştır. Ortak çekirdek şudur: Uygur yurdunun bereketini ve talihini taşıyan kutlu bir taş yurttan çıkar, ardından her yandan “Göç! Göç!” diye bir ses yükselir ve halk yollara düşer. Destan, bir milletin yurdunu neden ve nasıl terk ettiğini bir uğur/talih kaybı üzerinden açıklar.

Kaynaklarda geçişi

Göç Destanı bize bağımsız bir kitap olarak değil, Uygurların türeyiş efsanesiyle iç içe geçmiş halde ulaşır. Bahaeddin Ögel bu anlatıyı işlerken naklettiği başlıca kaynakları sıralar: İranlı tarihçi Cüveynî’nin Tarih-i Cihan Güşa adlı eseri, son Uygur hükümdarlarından Temür-Buka adına dikilmiş mezar taşı yazıtı ve bir Çin kaynağı.[1] Bu yüzden destanın ayrıntıları rivayetten rivayete değişir; aşağıda hangi ayrıntının hangi koldan geldiğini belirterek veriyoruz.

Anlatının kökeni tarihseldir: Ögel, Uygurların Bögü-Kağan’dan itibaren Orhun, Tola ve Selenga ırmakları çevresinde oturduğunu, sonradan, M.S. 840’ta Beş-Balıg’a göçüp orada yerleştiğini kaydeder.[7] Destan, işte bu gerçek göçün etrafında örülmüş, onu bir uğur ve kader hikayesine çevirmiştir.

Ne anlatır

Anlatının bir kolu Cüveynî’den gelir. Burada Uygur hükümdarı Bögü-Han’a rüyasında beyazlar giymiş bir ihtiyar görünür ve ona çam kozalağı büyüklüğünde bir yeşim taşı verir: “eğer sen bu taşı muhafaza edebilirsen, dünyanın dört köşesi hep senin buyruğun altında toplanacaktır.”[2] Taş burada bir tılsımdır; egemenliği ve talihi elde tutmanın şartıdır. Kutlu taşın yurtta kalması bolluğun, gitmesi ise felaketin işaretidir.

Destana adını veren an, aynı rivayette gelir. Bir gün Uygur yurdunda atlar, develer, vahşi hayvanlar, sığır, koyun ve çocuklar hep birden ötüp ağlamaya başlar; her sesin içinden “Göç! Göç!” diye bir söz duyulur. Uygurlar bunu eski yurtlarını bırakma buyruğu sayar ve yollara düşerler. Konakladıkları her yerde yine aynı sesi duyarlar; ses ancak Beş-Balıg şehrini kurdukları yerde kesilir. Bunu “artık burada yerleşin” buyruğu sayıp oraya yerleşirler; hükümdarlarına da “İdi-kut” adı verilir.[3]

Anlatının ikinci kolu, Ögel’in çevirdiği bir Çin kaynağından gelir ve kutlu taş motifini daha somut kılar. Bu kaynağa göre Kara-Korum’da “Kutlug-Dağ”, yani “iyi talih ve saadet getiren dağ” adlı kayalık bir dağ vardır; Kara-Korum’un bütün kudreti ve zenginliği bu dağ sayesindedir.[4] Dağın adındaki “kut” boşuna değildir: bu, Türk düşüncesinde Tanrı’nın verdiği talih ve bereket olan kutun bir yere, bir kayaya bağlanmış halidir.

Felaket bu dağın elden çıkmasıyla başlar. Çinli T’ang elçileri, Uygur devletini zayıflatmak için, aradaki evlilik akrabalığını bahane ederek “iyi talih dağının” taşlarını isterler. Taşlar çok büyük olduğu için ateşle yakılıp parçalanarak Çin’e taşınır. Taşların götürülmesinden az sonra kuşlarla hayvanlar tuhaf tuhaf bağırmaya başlar, hükümdar Yü-lun Tigin on beş gün içinde ölür, yerine geçen kağanlar arka arkaya can verir, memlekete türlü felaketler iner ve Uygurlar sonunda Turfan’a (bir adı da Koço) göç etmek zorunda kalır.[5] Kutun yurttan çıkması, yurdun yaşanmaz hale gelmesidir; burada göç bir tercih değil, bir zorunluluktur.

Ögel bu iki katmanı ayrıştırır. Ona göre destandaki “gökten ışık inmesi” motifi daha çok Bögü-Kağan çağında benimsenen Mani diniyle, ağaçtan doğuş ise eski Türk Şamanizmiyle ilgilidir; Göç Destanı bu iki inancın Uygur zihninde nasıl bağdaştığını gösteren bir örnektir.[6]

Yaygın yanlışlar ve karıştırılanlar

En sık hata, Göç Destanı’nı Uygurların Türeyiş Destanı ile aynı şey sanmaktır. İkisi kaynaklarda iç içe geçse de ayrı çekirdekleri vardır: Türeyiş, Uygurların iki ağaç arasına inen ışıktan, beş çocuktan nasıl türediğini; Göç ise yurdun neden ve nasıl terk edildiğini anlatır. Biri doğuşu, öteki ayrılışı konu alır.

İkinci yanlış, “Göç! Göç!” sahnesi ile kutlu taşın Çin’e verilmesini tek bir düzgün olay örgüsü sanmaktır. Kaynaklarda bunlar iki ayrı koldan gelir: “göç göç” sesi Cüveynî’nin naklettiği rivayette, kutlu taşın (Kutlug-Dağ’ın) elden çıkması ise Ögel’in çevirdiği Çin kaynağında geçer. Yaygın anlatım bu iki kolu birleştirir; bu meşru bir derlemedir, ama tek bir “asıl metin”e dayandığı iddia edilemez.

Üçüncü olarak, destanın anlattığı göçü tümüyle masal saymak da yanıltır. Arkasında gerçek bir olay vardır: Uygurlar M.S. 840 dolayında eski Orhun yurtlarından güneye, Beş-Balıg ve Turfan yöresine gerçekten göçmüştür. Destan bu tarihsel göçü, bir uğur ve talih kaybı hikayesine dönüştürerek anlamlandırır. Son olarak, buradaki kutlu taş bir hava taşı, yani yağmur yağdıran yada türü bir sihir aracı değildir; işlevi yağmur değil, egemenliğin ve bereketin yurtta tutulmasıdır , kaynak onu bir “iyi talih dağı” olarak tanımlar.